ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਮਸਾ ਮਰੁਤਾਪ੍ਯਨ੍ਯੈਵਿਭਾਵੈਰਤਿਨਿਰ੍ਭਰੈਃ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਹਨੇਰੇ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਰੂਪਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ,

ਸਰ੍ਵ੍ਵਰੀਤਿਰਸੈਃ ਪੁष੍ਟਂ ਪੁष੍ਟਙ੍ਗੁਣਵਿਭੂਣੈਃ । ਅਤ ਏਵ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਮਹਾਕਵਿਃ ।। ੩੩੭.

ਹਰ ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੈ।

ਵਾਗ੍ਵੈਦਗ੍ਧ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨੇਪਿ ਰਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਪृਥਕ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਵਕ੍ਰਿਮ੍ਨਿ ਰਸਾਦ੍ਵਪੁਃ ।। ੩੩੭.

ਚੰਗੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਰਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਬੋਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਗਫਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਯਕਾਖ੍ਯਯਾ । ਸਮਾਨਵृਤ੍ਤਿਨਿਰ੍ਵ੍ਯੂਢਃ ਕੌਸ਼ਿਕੀਵृਤ੍ਤਿਕੋਮਲਃ ।। ੩੩੭.

ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਚਾਰ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਇੱਕੋ ਹੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਬਣਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਨਰਮ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਾ।

ਕਲਾਪੋऽਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਗਨੁਰਾਗਾਹ੍ਵਯੋ ਰਸਃ । ਸਵਿਸ਼ੇषਕਞ੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨੇਤਰੇਣ ਚ ।। ੩੩੭.

ਇੱਥੇ ਮਾਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ 'ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ' ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ।

ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਨੇਕੈਃ ਕੁਲਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਦਾਨਿਤਕਾਨਿ ਤਤ੍। ਮੁਕ੍ਤਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਕੈਕਸ਼੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਕ੍ਸ਼ਮਃ ਸਤਾਂ ।। ੩੩੭.

ਕਈ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕੁਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ, ਮੁਕਤਕਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਤਿਭਿਃ ਕਵਿਸਿਂਹਾਨਾਂ ਸੁਨ੍ਦਰੀਭਿਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ . ਕੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਵਿਦਗ੍ਧਾਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੩੩੭.

ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਉਕਤੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਖਜਾਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਅੰਤਹੀਨ, ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭਾਸੋਪਮਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਗੇ ਯਦ੍ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਤਾ । ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਪੁਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਪਮਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ' ਜਾਂ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਵ੍ਯਞ੍ਚੈਵਾਬਿਨੇਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਂ ਸਕਲੋਕ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੩੩੭.

ਜੋ ਸੁਣਨ ਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨਾਟਕਂ ਸਪ੍ਰਕਰਣਂ ਡਿਮ ਈਹਾਮृਗੋऽਪਿ ਵਾ । ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਮਵਕਾਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਹਸਨਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਟਕ, ਪ੍ਰਕਰਣ, ਡਿਮਾ, ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ, ਸਮਵਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਨ—ਇਹ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਯੋਗਭਾਣਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਰੋਟਕਾਨ੍ਯਥ ਨਾਟਿਕਾ । ਸਟ੍ਟਕਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਃ ਕਰ੍ਣਾ ਏਕੋ ਦੁਰ੍ਮ੍ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਵਿਆਯੋਗ, ਭਾਣ, ਵੀਥੀ, ਅੰਗ, ਟ੍ਰੋਟਕਾ, ਨਾਟਿਕਾ, ਸੱਟਕਾ, ਸ਼ਿਲਪਕ, ਕਰਣਾ, ਏਕ ਤੇ ਦੁਰਮੱਲਿਕਾ ਵੀ।

ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਭਾਣਿਕਾ ਭਾਣੀ ਗੋष੍ਠੀ ਹਲ੍ਲੀਸ਼ਕਾਨਿ ਚ । ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤਂ ਨਾਟ੍ਯਰਾਸਕਂ ਰਾਸਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਭਾਣਿਕਾ, ਭਾਣੀ, ਗੋਸ਼ਠੀ, ਹੱਲੀਸ਼ਕ, ਕਾਵਿ, ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤ, ਨਾਟਯਰਾਸਕ, ਤੇ ਰਾਸਕ ਵੀ।

ਉਲ੍ਲਾਪ੍ਯਕਂ ਪ੍ਰੇਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਤਤ੍ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੀ ਗਤਿਃ ।। ੩੩੮.

ਉਲਾਪਯਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਂਕਸ਼ਨ—ਇਹ ਸੱਤਾਈਂ ਹਨ; ਤੇ ਲਕੜੀ ਦੀ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ: ਆਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿषਯਂ ਸ਼ੇषਃ ਕ੍ਕਾਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੇ ਨਿਵृਤੇ ਦ੍ਵੌ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵੁਭਾਵਪਿ ।। ੩੩੮.

ਆਮ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੂਰਵਰੰਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਸਭਾਵਮਿਭਾਵਾਨੁਭਾਵਾ ਅਭਿਨਯਾਸ੍ਤਥਾ । ਅਙ੍ਕਃ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰੈਵੋਪਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਰਸ, ਭਾਵ, ਉਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਤੇ ਅਭਿਨਯ, ਅੰਗ ਤੇ ਸਥਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਮ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषੋऽਵਸਰੇ ਵਾਚ੍ਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸਾਧਨਨ੍ਨਾਟ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਕਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਰਮ।

ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੋ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਨਾਨ੍ਦੀਮੁਖਾਨਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗਕੇ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਪੂਰਵਰੰਗ ਵਿਚ ਬਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਗੁਰੂਣਾਮਪਿ ਚ ਸ੍ਤੁਤਿਃ । ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨृਪਾਦੀਨਾਮਾਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਾਦਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨ੍ਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੋऽਸੌ ਰੁਪਕੇषੁ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਗੁਰੁਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਪੌਰੁषਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਨਾਂਦੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬਮ੍ਧਾਰ੍ਥੌ ਚ ਕਾਵ੍ਯ੍ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚੈਤਾਨੇष ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਨਟੀ ਵਿਦੂषਕੋ ਵਾਪਿ ਪਾਰਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਿਕ ਏਵ ਵਾ ।। ੩੩੮.

ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ — ਇਹ ਪੰਜੋ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਨਟਨੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਸਹਾਇਕ ਦੱਸੇ।

ਸਹਿਤਾਃ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੇਣ ਸਂਲਾਪਂ ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵਤੇ । ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋਤ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਕ੍ਸ਼ੇਪਿਭਿਰ੍ਮਿਥ ।। ੩੩੮.

ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਮੁਖਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਬੁਧੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਨਾਪਿ ਸਾ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਮੁਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ, ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੀ।

ਆਮੁਖਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾ ਵੀਜਾਂਸ਼ੇषੂਪਜਾਯਤੇ । ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਆਮੁਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਬੀਜ ਭਾਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਂ । ਸੂਤ੍ਰਧਾਰਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵ ਵਾ ।। ੩੩੮.

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੱਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੋਵੇ।

ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਕਥੋਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਪ੍ਰਯੋਗਨ੍ਤੁ ਸੂਤ੍ਰਧृਗ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਤਰਧਾਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰੇ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੋ ਹਿ ਸਃ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਟਕਾਦੀਨਾਮਿਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੩੮.

ਫਿਰ ਜਦ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ 'ਸਰੀਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਬੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਸਿਦ੍ਧਮਾਗਮਦृष੍ਟਞ੍ਚ ਸृष੍ਟਮੁਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ — ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ; ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਵੇਖੇ ਗਏ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਿਤ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੀਜਂ ਵਿਨ੍ਦੁਃ ਪਤਾਕਾ ਚ ਪ੍ਰਕਰੀ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇष੍ਟਾ ਅਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਬੀਜ, ਬਿੰਦੂ, ਪਤਾਕਾ, ਪ੍ਰਕਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ — ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਦ੍ਭਾਵ ਏਵ ਚ । ਨਿਯਤਾ ਚ ਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਫਲਯੋਗਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੩੩੮.

ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਯਤਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ — ਇਹ ਪੰਜ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹਨ।