ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਦੀ ਤਚ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਜਾਤਿਰਿਤਿਤ੍ਰਿਧਾ । ਵृਤ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ਰਸਂਖ੍ਯੇਯਮੁਕ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਕृਤਿਸ਼ੇषਜਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਛੰਦ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਰੂਪ; ਛੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਗਣਨਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਜਾਤਿਰਿਤਿ ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ । ਸਮਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਵਿषਮਂ ਪੈਙ੍ਗਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਜਾਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਸ਼ਯਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਮ, ਅੱਧਸਮ, ਤੇ ਵਿਅਸਮ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੈੰਗਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨੌਸ੍ਤਿਤੀਰ੍षੂਣਾਂ ਗਭੀਰਂ ਕਾਵ੍ਯਸਾਗਰਂ । ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਕਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਬਨ੍ਧੋ ਵਿਸ਼ੇषਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਕਾਵਿ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰੂਪਾਂ ਹਨ।

ਕੁਲਕਂ ਮੁਕ੍ਤਕ ਕੋष ਇਤਿ ਪਦ੍ਯਕੁਟੁਮ੍ਬਕਮ੍ . ਸਰ੍ਗਬਨ੍ਧੋ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਮਾਰਬ੍ਧਂ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨ ਯਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਕੁਲਕ, ਮੁਕਤਕ ਤੇ ਕੋਸ਼ — ਇਹ ਪਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ — ਉਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਜਹਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਮਂ ਨਾਤਿ ਦੁष੍ਯਤਿ । ਇਤਿਹਾਸਕਥੋਦ੍‌ਭੂਤਮਿਤਰਦ੍ਵਾ ਸਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੩੩੭.

ਉਥੇ ਅਸਲਪਨ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਦੂਤਪ੍ਰਯਾਣਾਜਿਨਿਯਤਂ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿਜਗਤ੍ਯਾਤਿਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਭਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੭.

ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ', 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ' ਛੰਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਵਕ੍ਰਾਭਿਜਨੈਸ਼੍ਚਾਰੁਭਿਃ ਸਮੈਃ । ਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਭਿਮ੍ਨਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਾ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ੍ਰ੍ਗਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਆਦਿ ਸੁੰਦਰ, ਸਮ ਪਦਾਂ, ਉੱਚੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਮੁਕਤਕ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤਿਸ਼ਕ੍ਵਰਿਕਾष੍ਟਿਭ੍ਯਾਮੇਕਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਕੈਃ ਪਰਰਃ । ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਪਰਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯੇषੁ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ ।। ੩੩੭.

ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਸ਼ਟੀ' ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਾਗ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਚੰਗੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪੋऽਤਿਨਿਨ੍ਦਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨਾਦਰਃ ਸਤਾਂ । ਨਗਰਾਰ੍ਣਵਸ਼ੈਲਰ੍ਤ੍ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਸ਼੍ਰਮਪਾਦਪੈਃ ।। ੩੩੭.

ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯਾਨਸਲਿਲਕ੍ਰੀੜਾਮਧੁਪਾਨਰਤੋਤ੍ਸਵੈਃ । ਦੂਤੀਵਚਨਵਿਨ੍ਯਾਸੈਰਸਤੀਚਰਿਤਾਦ੍‌ਭੁਤੈਃ ।। ੩੩੭.

ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਸੀਆ ਮੌਜਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਦੂਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਤੇ ਬੇਵਫਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ,

ਤਮਸਾ ਮਰੁਤਾਪ੍ਯਨ੍ਯੈਵਿਭਾਵੈਰਤਿਨਿਰ੍ਭਰੈਃ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਹਨੇਰੇ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਰੂਪਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ,

ਸਰ੍ਵ੍ਵਰੀਤਿਰਸੈਃ ਪੁष੍ਟਂ ਪੁष੍ਟਙ੍ਗੁਣਵਿਭੂਣੈਃ । ਅਤ ਏਵ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਮਹਾਕਵਿਃ ।। ੩੩੭.

ਹਰ ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੈ।

ਵਾਗ੍ਵੈਦਗ੍ਧ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨੇਪਿ ਰਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਪृਥਕ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਵਕ੍ਰਿਮ੍ਨਿ ਰਸਾਦ੍ਵਪੁਃ ।। ੩੩੭.

ਚੰਗੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਰਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਬੋਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਗਫਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਯਕਾਖ੍ਯਯਾ । ਸਮਾਨਵृਤ੍ਤਿਨਿਰ੍ਵ੍ਯੂਢਃ ਕੌਸ਼ਿਕੀਵृਤ੍ਤਿਕੋਮਲਃ ।। ੩੩੭.

ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਚਾਰ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਇੱਕੋ ਹੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਬਣਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਨਰਮ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਾ।

ਕਲਾਪੋऽਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਗਨੁਰਾਗਾਹ੍ਵਯੋ ਰਸਃ । ਸਵਿਸ਼ੇषਕਞ੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨੇਤਰੇਣ ਚ ।। ੩੩੭.

ਇੱਥੇ ਮਾਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ 'ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ' ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ।

ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਨੇਕੈਃ ਕੁਲਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਦਾਨਿਤਕਾਨਿ ਤਤ੍। ਮੁਕ੍ਤਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਕੈਕਸ਼੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਕ੍ਸ਼ਮਃ ਸਤਾਂ ।। ੩੩੭.

ਕਈ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕੁਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ, ਮੁਕਤਕਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਤਿਭਿਃ ਕਵਿਸਿਂਹਾਨਾਂ ਸੁਨ੍ਦਰੀਭਿਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ . ਕੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਵਿਦਗ੍ਧਾਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੩੩੭.

ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਉਕਤੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਖਜਾਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਅੰਤਹੀਨ, ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭਾਸੋਪਮਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਗੇ ਯਦ੍ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਤਾ । ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਪੁਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਪਮਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ' ਜਾਂ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਵ੍ਯਞ੍ਚੈਵਾਬਿਨੇਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਂ ਸਕਲੋਕ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੩੩੭.

ਜੋ ਸੁਣਨ ਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨਾਟਕਂ ਸਪ੍ਰਕਰਣਂ ਡਿਮ ਈਹਾਮृਗੋऽਪਿ ਵਾ । ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਮਵਕਾਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਹਸਨਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਟਕ, ਪ੍ਰਕਰਣ, ਡਿਮਾ, ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ, ਸਮਵਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਨ—ਇਹ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਯੋਗਭਾਣਵੀਥ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਰੋਟਕਾਨ੍ਯਥ ਨਾਟਿਕਾ । ਸਟ੍ਟਕਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਃ ਕਰ੍ਣਾ ਏਕੋ ਦੁਰ੍ਮ੍ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਵਿਆਯੋਗ, ਭਾਣ, ਵੀਥੀ, ਅੰਗ, ਟ੍ਰੋਟਕਾ, ਨਾਟਿਕਾ, ਸੱਟਕਾ, ਸ਼ਿਲਪਕ, ਕਰਣਾ, ਏਕ ਤੇ ਦੁਰਮੱਲਿਕਾ ਵੀ।

ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਭਾਣਿਕਾ ਭਾਣੀ ਗੋष੍ਠੀ ਹਲ੍ਲੀਸ਼ਕਾਨਿ ਚ । ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤਂ ਨਾਟ੍ਯਰਾਸਕਂ ਰਾਸਕਂ ਤਥਾ ।। ੩੩੮.

ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਭਾਣਿਕਾ, ਭਾਣੀ, ਗੋਸ਼ਠੀ, ਹੱਲੀਸ਼ਕ, ਕਾਵਿ, ਸ਼੍ਰੀਗਦਿਤ, ਨਾਟਯਰਾਸਕ, ਤੇ ਰਾਸਕ ਵੀ।

ਉਲ੍ਲਾਪ੍ਯਕਂ ਪ੍ਰੇਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਤਤ੍ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੀ ਗਤਿਃ ।। ੩੩੮.

ਉਲਾਪਯਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਂਕਸ਼ਨ—ਇਹ ਸੱਤਾਈਂ ਹਨ; ਤੇ ਲਕੜੀ ਦੀ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ: ਆਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿषਯਂ ਸ਼ੇषਃ ਕ੍ਕਾਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੇ ਨਿਵृਤੇ ਦ੍ਵੌ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵੁਭਾਵਪਿ ।। ੩੩੮.

ਆਮ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੂਰਵਰੰਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਸਭਾਵਮਿਭਾਵਾਨੁਭਾਵਾ ਅਭਿਨਯਾਸ੍ਤਥਾ । ਅਙ੍ਕਃ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰੈਵੋਪਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਰਸ, ਭਾਵ, ਉਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਤੇ ਅਭਿਨਯ, ਅੰਗ ਤੇ ਸਥਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਮ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੇषੋऽਵਸਰੇ ਵਾਚ੍ਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸਾਧਨਨ੍ਨਾਟ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਕਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੩੩੮.

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਰਮ।

ਇਤਿਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗੋ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਨਾਨ੍ਦੀਮੁਖਾਨਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਰਙ੍ਗਕੇ ।। ੩੩੮.

ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਪੂਰਵਰੰਗ ਵਿਚ ਬਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਗੁਰੂਣਾਮਪਿ ਚ ਸ੍ਤੁਤਿਃ । ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨृਪਾਦੀਨਾਮਾਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਾਦਿ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੩੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨ੍ਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰੋऽਸੌ ਰੁਪਕੇषੁ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਗੁਰੁਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਪੌਰੁषਂ ਕਵੇਃ ।। ੩੩੮.

ਨਾਂਦੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।