ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਵਿਗ੍ਰਹਂ ਨਾਤਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨਿਰ੍ਭਰਂ । ਤੂਰ੍ਣਕਂ ਨਾਮਤੋ ਦੀਰ੍ਘਸਮਾਸਾਤ੍ ਕਲਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੭.
ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਛੋਟੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੂਰਣਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਸ਼ ਤੋਂ ਕਲਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਭਵੇਨ੍ਮਧ੍ਯਮਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨ੍ਨਾਤਿਕੁਤ੍ਸਿਤਵਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਵृਤ੍ਤਚ੍ਛਾਯਾਹਰਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਗਨ੍ਧਿਨੈਤਤ੍ ਕਿਲੋਤ੍ਕਟਮ੍ ।। ੩੩੭.
ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਮਧਿਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ, ਤੇ ਛੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਉਤਕਟ ਹੈ।
ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਕਥਾ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਪਰਿਕਥਾ ਤਥਾ । ਕਥਾਨਿਕੇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਦ੍ਯਕਾਵ੍ਯਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੩੩੭.
ਕਹਾਣੀ, ਕਥਾ, ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ, ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਤੇ ਛੋਟੀ ਕਥਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਦਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਗਦ੍ਯੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਕਨ੍ਯਾਹਰਣਸਂਗ੍ਰਾਮਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਵਿਪਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਯੁੱਧ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਦੀਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ । ਉਚ੍ਛਾਸੈਸ਼੍ਚ ਚਪਰਿਚ੍ਛੇਜੋ ਯਤ੍ਰ ਯਾ ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍ਤਰਾ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਚਲਣ-ਚਲਨ ਤੇ ਕਰਤਬ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਲੇ, ਅਚਾਨਕ ਅੰਤ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
. ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਸ੍ਵਵਂਸ਼ਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ ਕਵਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਕਤਾ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਤਾਰਾਯ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਕਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਲਮ੍ਭਕੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਹਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾ ਕਥਾ ਨਾਮ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੇ ਨਿਬਧ੍ਨੀਯਾਚ੍ਚਤੁष੍ਪਦੀਂ । ਭਵੇਤ੍ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਯਾਸੌ ਪਰਿਕਥਾ ਤਯੋਃ ।। ੩੩੭.
ਉਸਨੂੰ ਕਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਦ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ 'ਖੰਡਕਥਾ' ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਕਥਾ 'ਪਰਿਕਥਾ' ਹੈ।
ਅਮਾਤ੍ਯਂ ਸਾਰ੍ਥਕਂ ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਿਜਂ ਵਾ ਨਾਯਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਕਰੁਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਃ ।। ੩੩੭.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ either ਦੁਖ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
. ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਤਯੋਰ੍ਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾ ਸਾ ਕਥਾਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਕਥਾਖ੍ਯਾਥਿਕਯੋਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਾਤ੍ ਪਰਿਕਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੭.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਿਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਯਾਨਕਂ ਸੁਖਪਰਂ ਗਰ੍ਬੇ ਚ ਕਰੁਣੋ ਰਸਃ । ਅਦ੍ਭੁਤੋऽਨ੍ਤੇ ਸੁਕ੍ਲृਪ੍ਤਾਰ੍ਥੋ ਨੋਦਾਤ੍ਤਾ ਸਾ ਕਥਾਨਿਕਾ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਭੈ, ਸੁਖ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਰਥ ਚੰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਉਹ 'ਕਥਾਨਿਕਾ' ਹੈ।
ਪਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਦੀ ਤਚ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਜਾਤਿਰਿਤਿਤ੍ਰਿਧਾ । ਵृਤ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ਰਸਂਖ੍ਯੇਯਮੁਕ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਕृਤਿਸ਼ੇषਜਮ੍ ।। ੩੩੭.
ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਛੰਦ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਰੂਪ; ਛੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਗਣਨਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਜਾਤਿਰਿਤਿ ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ । ਸਮਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਵਿषਮਂ ਪੈਙ੍ਗਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੩੭.
ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਜਾਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਸ਼ਯਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਮ, ਅੱਧਸਮ, ਤੇ ਵਿਅਸਮ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੈੰਗਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨੌਸ੍ਤਿਤੀਰ੍षੂਣਾਂ ਗਭੀਰਂ ਕਾਵ੍ਯਸਾਗਰਂ । ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਕਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਬਨ੍ਧੋ ਵਿਸ਼ੇषਕਮ੍ ।। ੩੩੭.
ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਕਾਵਿ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰੂਪਾਂ ਹਨ।
ਕੁਲਕਂ ਮੁਕ੍ਤਕ ਕੋष ਇਤਿ ਪਦ੍ਯਕੁਟੁਮ੍ਬਕਮ੍ . ਸਰ੍ਗਬਨ੍ਧੋ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਮਾਰਬ੍ਧਂ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨ ਯਤ੍ ।। ੩੩੭.
ਕੁਲਕ, ਮੁਕਤਕ ਤੇ ਕੋਸ਼ — ਇਹ ਪਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ — ਉਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਜਹਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਮਂ ਨਾਤਿ ਦੁष੍ਯਤਿ । ਇਤਿਹਾਸਕਥੋਦ੍ਭੂਤਮਿਤਰਦ੍ਵਾ ਸਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੩੩੭.
ਉਥੇ ਅਸਲਪਨ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਦੂਤਪ੍ਰਯਾਣਾਜਿਨਿਯਤਂ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿਜਗਤ੍ਯਾਤਿਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਭਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੭.
ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ', 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ' ਛੰਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਵਕ੍ਰਾਭਿਜਨੈਸ਼੍ਚਾਰੁਭਿਃ ਸਮੈਃ । ਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਭਿਮ੍ਨਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਾ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ੍ਰ੍ਗਕਮ੍ ।। ੩੩੭.
ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਆਦਿ ਸੁੰਦਰ, ਸਮ ਪਦਾਂ, ਉੱਚੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਮੁਕਤਕ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤਿਸ਼ਕ੍ਵਰਿਕਾष੍ਟਿਭ੍ਯਾਮੇਕਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਕੈਃ ਪਰਰਃ । ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਪਰਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯੇषੁ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ ।। ੩੩੭.
ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਸ਼ਟੀ' ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਾਗ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਚੰਗੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪੋऽਤਿਨਿਨ੍ਦਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨਾਦਰਃ ਸਤਾਂ । ਨਗਰਾਰ੍ਣਵਸ਼ੈਲਰ੍ਤ੍ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਸ਼੍ਰਮਪਾਦਪੈਃ ।। ੩੩੭.
ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦ੍ਯਾਨਸਲਿਲਕ੍ਰੀੜਾਮਧੁਪਾਨਰਤੋਤ੍ਸਵੈਃ । ਦੂਤੀਵਚਨਵਿਨ੍ਯਾਸੈਰਸਤੀਚਰਿਤਾਦ੍ਭੁਤੈਃ ।। ੩੩੭.
ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਸੀਆ ਮੌਜਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਦੂਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਤੇ ਬੇਵਫਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ,
ਤਮਸਾ ਮਰੁਤਾਪ੍ਯਨ੍ਯੈਵਿਭਾਵੈਰਤਿਨਿਰ੍ਭਰੈਃ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੩੩੭.
ਹਨੇਰੇ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਰੂਪਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ,
ਸਰ੍ਵ੍ਵਰੀਤਿਰਸੈਃ ਪੁष੍ਟਂ ਪੁष੍ਟਙ੍ਗੁਣਵਿਭੂਣੈਃ । ਅਤ ਏਵ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਮਹਾਕਵਿਃ ।। ੩੩੭.
ਹਰ ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੈ।
ਵਾਗ੍ਵੈਦਗ੍ਧ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨੇਪਿ ਰਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਪृਥਕ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਵਕ੍ਰਿਮ੍ਨਿ ਰਸਾਦ੍ਵਪੁਃ ।। ੩੩੭.
ਚੰਗੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਰਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਬੋਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਗਫਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਯਕਾਖ੍ਯਯਾ । ਸਮਾਨਵृਤ੍ਤਿਨਿਰ੍ਵ੍ਯੂਢਃ ਕੌਸ਼ਿਕੀਵृਤ੍ਤਿਕੋਮਲਃ ।। ੩੩੭.
ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਚਾਰ ਜੀਵਨ ਲਕੜੀਆਂ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਇੱਕੋ ਹੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਬਣਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਨਰਮ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਾ।
ਕਲਾਪੋऽਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਗਨੁਰਾਗਾਹ੍ਵਯੋ ਰਸਃ । ਸਵਿਸ਼ੇषਕਞ੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨੇਤਰੇਣ ਚ ।। ੩੩੭.
ਇੱਥੇ ਮਾਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ 'ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ' ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ।
ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਨੇਕੈਃ ਕੁਲਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਦਾਨਿਤਕਾਨਿ ਤਤ੍। ਮੁਕ੍ਤਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਕੈਕਸ਼੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਕ੍ਸ਼ਮਃ ਸਤਾਂ ।। ੩੩੭.
ਕਈ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕੁਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ, ਮੁਕਤਕਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਤਿਭਿਃ ਕਵਿਸਿਂਹਾਨਾਂ ਸੁਨ੍ਦਰੀਭਿਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ . ਕੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਵਿਦਗ੍ਧਾਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੩੩੭.
ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਉਕਤੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਖਜਾਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਅੰਤਹੀਨ, ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਾਸੋਪਮਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਗੇ ਯਦ੍ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਤਾ । ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਪੁਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੩੭.
ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਪਮਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ' ਜਾਂ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਵ੍ਯਞ੍ਚੈਵਾਬਿਨੇਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਂ ਸਕਲੋਕ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੩੩੭.
ਜੋ ਸੁਣਨ ਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।