ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਕਾਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਟਕਾਦੇਸ਼੍ਚ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਵਦਾਮ੍ਯऽਥ । ਧ੍ਵਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਦਂ ਵਾਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਯਂ ਮਤਂ ।। ੩੩੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ — ਇਹ ਵਾਂਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਿਹਾਸਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ਵਮਿਤਿਹਾਸੇषੁ ਨਿष੍ਠਤਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਾਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਅਭਿਧਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਰਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਲੋਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ।। ੩੩੭.

ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦੂਜੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ । ਵ੍ਯੁਤ੍‌ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਵਿਰਲੀ। ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝ ਵੀ ਵਿਰਲੀ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰ੍ਮृਗ੍ਯਮਾਣਨ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਆਦਿਵਰ੍ਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤੁਰੀਯਕਃ ।। ੩੩੭.

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਜੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵੱਡੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਗੇषੁ ਵਰ੍ਣਵृਨ੍ਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਦਂ ਸੁਪ੍‌ਤਿਙ੍‌ਪ੍ਰਭੇਦਤਃ । ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿष੍ਟਾਰ੍ਥਵ੍ਯਵਛਿਨ੍ਨਾ ਪਦਾਬਲੀ ।। ੩੩੭.

ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸੂਪ ਤੇ ਤਿੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਕ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਫਟਦਲਙ੍ਕਾਰਂ ਗੁਣਵਦ੍ਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋਨਿਰ੍ਵ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਨਾਦਯੋਨਿਜਂ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਸਾਫ਼, ਸਿੰਗਾਰਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੈਦ ਤੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨृਣਾਂ । ਗਦ੍ਯਂ ਪਦ੍ਯਞ੍ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਞ੍ਚ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ। ਗੱਦੀ, ਪਦ ਤੇ ਮਿਲੀ ਹੋਈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਪਦਃ ਪਦਸਨ੍ਤਾਨੋ ਗਦ੍ਯਨ੍ਤਦਪਿ ਗਦ੍ਯਤੇ । ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍‌ਕਲਿਕਾਗਨ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਗੱਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗੱਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੂੜਣਾ, ਉਤਕਲਿਕਾ ਤੇ ਗੰਧੀ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਵਿਗ੍ਰਹਂ ਨਾਤਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨਿਰ੍ਭਰਂ । ਤੂਰ੍ਣਕਂ ਨਾਮਤੋ ਦੀਰ੍ਘਸਮਾਸਾਤ੍ ਕਲਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਛੋਟੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੂਰਣਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਸ਼ ਤੋਂ ਕਲਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਨ੍ਮਧ੍ਯਮਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨ੍ਨਾਤਿਕੁਤ੍ਸਿਤਵਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਵृਤ੍ਤਚ੍ਛਾਯਾਹਰਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਗਨ੍ਧਿਨੈਤਤ੍ ਕਿਲੋਤ੍‌ਕਟਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਮਧਿਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ, ਤੇ ਛੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਉਤਕਟ ਹੈ।

ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਕਥਾ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਪਰਿਕਥਾ ਤਥਾ । ਕਥਾਨਿਕੇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਦ੍ਯਕਾਵ੍ਯਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੩੩੭.

ਕਹਾਣੀ, ਕਥਾ, ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ, ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਤੇ ਛੋਟੀ ਕਥਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਦਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਤृਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਗਦ੍ਯੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਕਨ੍ਯਾਹਰਣਸਂਗ੍ਰਾਮਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਵਿਪਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਯੁੱਧ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਦੀਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ । ਉਚ੍ਛਾਸੈਸ਼੍ਚ ਚਪਰਿਚ੍ਛੇਜੋ ਯਤ੍ਰ ਯਾ ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍ਤਰਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਚਲਣ-ਚਲਨ ਤੇ ਕਰਤਬ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਲੇ, ਅਚਾਨਕ ਅੰਤ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

. ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਸ੍ਵਵਂਸ਼ਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ ਕਵਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਕਤਾ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਤਾਰਾਯ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਕਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਲਮ੍ਭਕੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਹਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਾ ਕਥਾ ਨਾਮ ਤਦ੍‌ਗਰ੍ਭੇ ਨਿਬਧ੍ਨੀਯਾਚ੍ਚਤੁष੍ਪਦੀਂ । ਭਵੇਤ੍ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਯਾਸੌ ਪਰਿਕਥਾ ਤਯੋਃ ।। ੩੩੭.

ਉਸਨੂੰ ਕਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਦ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ 'ਖੰਡਕਥਾ' ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਕਥਾ 'ਪਰਿਕਥਾ' ਹੈ।

ਅਮਾਤ੍ਯਂ ਸਾਰ੍ਥਕਂ ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਿਜਂ ਵਾ ਨਾਯਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਕਰੁਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਃ ।। ੩੩੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ either ਦੁਖ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

. ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਤਯੋਰ੍ਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾ ਸਾ ਕਥਾਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਕਥਾਖ੍ਯਾਥਿਕਯੋਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਾਤ੍ ਪਰਿਕਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਿਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭਯਾਨਕਂ ਸੁਖਪਰਂ ਗਰ੍ਬੇ ਚ ਕਰੁਣੋ ਰਸਃ । ਅਦ੍ਭੁਤੋऽਨ੍ਤੇ ਸੁਕ੍ਲृਪ੍ਤਾਰ੍ਥੋ ਨੋਦਾਤ੍ਤਾ ਸਾ ਕਥਾਨਿਕਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਭੈ, ਸੁਖ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਰਥ ਚੰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਉਹ 'ਕਥਾਨਿਕਾ' ਹੈ।

ਪਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਦੀ ਤਚ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਜਾਤਿਰਿਤਿਤ੍ਰਿਧਾ । ਵृਤ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ਰਸਂਖ੍ਯੇਯਮੁਕ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਕृਤਿਸ਼ੇषਜਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਛੰਦ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਰੂਪ; ਛੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਗਣਨਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਜਾਤਿਰਿਤਿ ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ । ਸਮਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਵਿषਮਂ ਪੈਙ੍ਗਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਜਾਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਸ਼ਯਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਮ, ਅੱਧਸਮ, ਤੇ ਵਿਅਸਮ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੈੰਗਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨੌਸ੍ਤਿਤੀਰ੍षੂਣਾਂ ਗਭੀਰਂ ਕਾਵ੍ਯਸਾਗਰਂ । ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਂ ਕਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਬਨ੍ਧੋ ਵਿਸ਼ੇषਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਕਾਵਿ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰੂਪਾਂ ਹਨ।

ਕੁਲਕਂ ਮੁਕ੍ਤਕ ਕੋष ਇਤਿ ਪਦ੍ਯਕੁਟੁਮ੍ਬਕਮ੍ . ਸਰ੍ਗਬਨ੍ਧੋ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯਮਾਰਬ੍ਧਂ ਸਂਸ੍ਕृਤੇਨ ਯਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਕੁਲਕ, ਮੁਕਤਕ ਤੇ ਕੋਸ਼ — ਇਹ ਪਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ — ਉਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਜਹਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਮਂ ਨਾਤਿ ਦੁष੍ਯਤਿ । ਇਤਿਹਾਸਕਥੋਦ੍‌ਭੂਤਮਿਤਰਦ੍ਵਾ ਸਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੩੩੭.

ਉਥੇ ਅਸਲਪਨ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਦੂਤਪ੍ਰਯਾਣਾਜਿਨਿਯਤਂ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿਜਗਤ੍ਯਾਤਿਸ਼ਕ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਭਾ ਤਥਾ ।। ੩੩੭.

ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ', 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ' ਛੰਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਵਕ੍ਰਾਭਿਜਨੈਸ਼੍ਚਾਰੁਭਿਃ ਸਮੈਃ । ਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਭਿਮ੍ਨਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਾ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ੍ਰ੍ਗਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਆਦਿ ਸੁੰਦਰ, ਸਮ ਪਦਾਂ, ਉੱਚੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਮੁਕਤਕ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤਿਸ਼ਕ੍ਵਰਿਕਾष੍ਟਿਭ੍ਯਾਮੇਕਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਕੈਃ ਪਰਰਃ । ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਪਰਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯੇषੁ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ ।। ੩੩੭.

ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਸ਼ਟੀ' ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਾਗ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਚੰਗੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪੋऽਤਿਨਿਨ੍ਦਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨਾਦਰਃ ਸਤਾਂ । ਨਗਰਾਰ੍ਣਵਸ਼ੈਲਰ੍ਤ੍ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਸ਼੍ਰਮਪਾਦਪੈਃ ।। ੩੩੭.

ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।