ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਊਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦਗ੍ਧਮਪ੍ਰਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਏਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਪਾਪਮੇਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਖਾਧਾ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਪਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

ਅਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਨਾਯਂ ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ । ਸੁਸ੍ਵਰੇਣ ਸੁਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਜਨਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਭਲੀਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੁਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਨ ਕਰਾਲੋ ਨ ਲਮ੍ਵੋष੍ਠੋ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨਾਨੁਨਾਸਿਕਃ । ਗਦ੍ਗਦੋ ਬਹੁਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਨ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ, ਲਟਕਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਜਾਂ ਨੱਕੀ; ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਾਂ ਕਈ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨ ਚ ਪੀੜਿਤਾਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਣਪ੍ਰ੍ਯੋਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੩੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਧੁੰਦਲੇ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਦੀਰ੍ਘਃ ਪ੍ਲੁਤ ਇਤਿ ਕਾਲਤੋ ਨਿਯਮਾਵਧਿ ।। ੩੩੬.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਹਨ: ਉਚਾਰਿਤ, ਅਨੁਚਾਰਿਤ ਤੇ ਸਵਰਿਤ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਚਾਰਣ ਨਿਯਮਤ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠ੍ਯਾ ਵਹਾਵਿਚੁਯਸ਼ਾਸ੍ਤਾਲਵ੍ਯਾ ਓष੍ਠਜਾ ਵੁਪੁ । ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਾ ऋਟੁਰਸਾਃ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਲृਤੁਲਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰ ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਰ' ਤੇ 'ਰਸ਼' ਹਨ; ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ 'ਲ੍ਰ' ਤੇ 'ਲ੍ਰਸ਼' ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇ ਤੁ ਕੁਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦਨ੍ਤ੍ਯੋष੍ਠੋ ਵਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਏਦੈਤੌ ਕਣ੍ਠਤਾਲਵ੍ਯੌ ਓ ਔ ਕਣ੍ਠ੍ਯੌष੍ਠਜੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੩੩੬.

ਜਿਹਵਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ 'ਕੁ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 'ਵ' ਨੂੰ ਦੰਦ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਗਲੇ-ਤਾਲੂ ਵਾਲੇ ਹਨ, 'ਓ' ਤੇ 'ਔ' ਗਲੇ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਏਕਾਰੈਕਾਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਯੋਗਵਾਹਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਨਭਾਗਿਨਃ ।। ੩੩੬.

ਗਲੇ ਲਈ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਰ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝੋ।

ਅਚੋऽਸ੍ਪृष੍ਟਾਪਣਸ੍ਤ੍ਵੀषਨ੍ਨੋਮਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ਼ੇषਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨਿਬੋਧਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੂਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ 'ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ; ਹਲ ਅੱਖਰ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹਲ ਅੱਖਰ ਵੀ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ।

ਅਮੋऽਨੁਨਾਸਿਕਾਨਕ੍ਰੌ ਨਾਦਿਮੌ ਹਸਪਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਈषਨ੍ਨਾਦੋਪਣਯਸ਼ਃ ਸ੍ਵਾਸਿਨਸ਼੍ਚ ਥਕਾਦਯਃ ੩੩੬.

'ਅਮ' ਗੈਰ-ਨਾਸਿਕ ਹੈ, 'ਅਨ' ਤੇ 'ਔ' ਨਾਸਿਕ ਹਨ; 'ਹ', 'ਸ' ਤੇ 'ਪ' ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ 'ਥ' ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਕਾਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਟਕਾਦੇਸ਼੍ਚ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਵਦਾਮ੍ਯऽਥ । ਧ੍ਵਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਦਂ ਵਾਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਯਂ ਮਤਂ ।। ੩੩੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ — ਇਹ ਵਾਂਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਿਹਾਸਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ਵਮਿਤਿਹਾਸੇषੁ ਨਿष੍ਠਤਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਾਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਅਭਿਧਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਰਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਲੋਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ।। ੩੩੭.

ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦੂਜੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ । ਵ੍ਯੁਤ੍‌ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਵਿਰਲੀ। ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝ ਵੀ ਵਿਰਲੀ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰ੍ਮृਗ੍ਯਮਾਣਨ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਆਦਿਵਰ੍ਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤੁਰੀਯਕਃ ।। ੩੩੭.

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਜੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵੱਡੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਗੇषੁ ਵਰ੍ਣਵृਨ੍ਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਦਂ ਸੁਪ੍‌ਤਿਙ੍‌ਪ੍ਰਭੇਦਤਃ । ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿष੍ਟਾਰ੍ਥਵ੍ਯਵਛਿਨ੍ਨਾ ਪਦਾਬਲੀ ।। ੩੩੭.

ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸੂਪ ਤੇ ਤਿੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਕ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਫਟਦਲਙ੍ਕਾਰਂ ਗੁਣਵਦ੍ਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋਨਿਰ੍ਵ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਨਾਦਯੋਨਿਜਂ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਸਾਫ਼, ਸਿੰਗਾਰਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੈਦ ਤੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨृਣਾਂ । ਗਦ੍ਯਂ ਪਦ੍ਯਞ੍ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਞ੍ਚ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ। ਗੱਦੀ, ਪਦ ਤੇ ਮਿਲੀ ਹੋਈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਪਦਃ ਪਦਸਨ੍ਤਾਨੋ ਗਦ੍ਯਨ੍ਤਦਪਿ ਗਦ੍ਯਤੇ । ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍‌ਕਲਿਕਾਗਨ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਗੱਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗੱਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੂੜਣਾ, ਉਤਕਲਿਕਾ ਤੇ ਗੰਧੀ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਵਿਗ੍ਰਹਂ ਨਾਤਿਮृਦੁਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨਿਰ੍ਭਰਂ । ਤੂਰ੍ਣਕਂ ਨਾਮਤੋ ਦੀਰ੍ਘਸਮਾਸਾਤ੍ ਕਲਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਛੋਟੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੂਰਣਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਸ਼ ਤੋਂ ਕਲਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਨ੍ਮਧ੍ਯਮਸਨ੍ਦਰ੍ਭਨ੍ਨਾਤਿਕੁਤ੍ਸਿਤਵਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਵृਤ੍ਤਚ੍ਛਾਯਾਹਰਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਗਨ੍ਧਿਨੈਤਤ੍ ਕਿਲੋਤ੍‌ਕਟਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਦੋਂ ਬਣਤਰ ਮਧਿਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ, ਤੇ ਛੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਉਤਕਟ ਹੈ।

ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਕਥਾ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਪਰਿਕਥਾ ਤਥਾ । ਕਥਾਨਿਕੇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਦ੍ਯਕਾਵ੍ਯਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੩੩੭.

ਕਹਾਣੀ, ਕਥਾ, ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ, ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਤੇ ਛੋਟੀ ਕਥਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਦਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਤृਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਗਦ੍ਯੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਕਨ੍ਯਾਹਰਣਸਂਗ੍ਰਾਮਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਵਿਪਤ੍ਤਯਃ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਯੁੱਧ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਦੀਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਰੀਤਿਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ । ਉਚ੍ਛਾਸੈਸ਼੍ਚ ਚਪਰਿਚ੍ਛੇਜੋ ਯਤ੍ਰ ਯਾ ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍ਤਰਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਚਲਣ-ਚਲਨ ਤੇ ਕਰਤਬ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਲੇ, ਅਚਾਨਕ ਅੰਤ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

. ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਸਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਸ੍ਵਵਂਸ਼ਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ ਕਵਿਰ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਕਤਾ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਤਾਰਾਯ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਕਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਲਮ੍ਭਕੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਹਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਾ ਕਥਾ ਨਾਮ ਤਦ੍‌ਗਰ੍ਭੇ ਨਿਬਧ੍ਨੀਯਾਚ੍ਚਤੁष੍ਪਦੀਂ । ਭਵੇਤ੍ ਖਣ੍ਡਕਥਾ ਯਾਸੌ ਪਰਿਕਥਾ ਤਯੋਃ ।। ੩੩੭.

ਉਸਨੂੰ ਕਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਦ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਟੁੱਟੀ ਕਥਾ 'ਖੰਡਕਥਾ' ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਕਥਾ 'ਪਰਿਕਥਾ' ਹੈ।

ਅਮਾਤ੍ਯਂ ਸਾਰ੍ਥਕਂ ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਿਜਂ ਵਾ ਨਾਯਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਕਰੁਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਤੁਰ੍ਵ੍ਵਿਧਃ ।। ੩੩੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ either ਦੁਖ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

. ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਤਯੋਰ੍ਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾ ਸਾ ਕਥਾਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਕਥਾਖ੍ਯਾਥਿਕਯੋਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਾਤ੍ ਪਰਿਕਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਆਖਿਆਯਿਕਾ ਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਿਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।