ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ᳲ ਕ ᳲ ਪੌ ਚਾਪਿ ਪਰਾਨ੍ਵਿਤੌ ।। ੩੩੬.

ਅੱਠ ਅਰਧਵਿਆੰਜਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ, ਤੇ 'ਕ' ਤੇ 'ਪ' ਵੀ ਅੰਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ।

ਦੁष੍ਪृष੍ਠਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲृਕਾਰਃ ਪ੍ਲੁਤ ਏਵ ਚ । ਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਖੇ ਅਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, 'ਲ੍ਰ' ਤੇ ਲੰਬਾ ਸੁਰ ਵੀ। 'ਰੰਗ' ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ 'ਹ' ਪੰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤ ਔਰਸ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯ ਏਵ ਸਃ । ਆਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮੇਸਾਰ੍ਥਂ ਮਨੋ ਯੁਂਕ੍ਤੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੩੬.

ਅਰਧਵਿਆੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਮਨ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਮਨਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਮਾਹਨ੍ਤਿ ਸ ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਰੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੂਰਸਿ ਚਰਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ ਸ੍ਵਰਂ ।। ੩੩੬.

ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਮੰਤਰ ਦਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਵਨਯੋਗਸ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਕਣ੍ਠੇ ਮਾਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਯੁਤਂ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਨੁਗਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਸਵੇਰੇ ਸਵਨਯੋਗ ਨਾਲ, ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਗਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੱਧ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਨ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਤੀਯਸਵਨਂ ਸ਼ੀਰ੍षਣ੍ਯਂ ਜਾਗਤਾਨੁਗਮ੍ । ਸੋਦੀਰ੍ਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਭਿਹਿਤੋ ਵਕ੍ਰਮਾਪਦ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਤੀਜਾ ਸਵਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਹਵਾ ਉਠ ਕੇ, ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਕਰੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਜਨਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਵਿਭਾਗਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ੍ਵਰਤਃ ਕਾਲਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਦਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਉਹ ਅੱਖਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਰ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਯਤਨ, ਤੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਰਃ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਸਿਕੌष੍ਠੌ ਚ ਤਾਲੁ ਚ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ, ਸਿਰ, ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਦੰਦ, ਨੱਕ, ਹੋਠ, ਤੇ ਤਾਲੂ।

ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼षਸਾ ਰੇਫ ਏਵ ਚ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ ।। ੩੩੬.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਉਚਾਰਨ, 'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ਼', ਤੇ 'ਰ' ਵੀ; ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਾਨਯ, ਤੇ ਚਲਣ—ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਸ਼ਮਣ ਹਨ।

ਪਦ੍ਯੋ ਭਾਵਪ੍ਰਸਨ੍ਧਾਨਮੁਕਾਰਾਦਿ ਪਰਮ੍ਪਦਂ । ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂष੍ਮਣਃ ।। ੩੩੬.

ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜੋੜ 'ਉ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹੈ। ਜੋ ਵੌਲ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਉਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਊਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦਗ੍ਧਮਪ੍ਰਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਏਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਪਾਪਮੇਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਖਾਧਾ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਪਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

ਅਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਨਾਯਂ ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ । ਸੁਸ੍ਵਰੇਣ ਸੁਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਜਨਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਭਲੀਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੁਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਨ ਕਰਾਲੋ ਨ ਲਮ੍ਵੋष੍ਠੋ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨਾਨੁਨਾਸਿਕਃ । ਗਦ੍ਗਦੋ ਬਹੁਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਨ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ, ਲਟਕਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਜਾਂ ਨੱਕੀ; ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਾਂ ਕਈ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨ ਚ ਪੀੜਿਤਾਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਣਪ੍ਰ੍ਯੋਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੩੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਧੁੰਦਲੇ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਦੀਰ੍ਘਃ ਪ੍ਲੁਤ ਇਤਿ ਕਾਲਤੋ ਨਿਯਮਾਵਧਿ ।। ੩੩੬.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਹਨ: ਉਚਾਰਿਤ, ਅਨੁਚਾਰਿਤ ਤੇ ਸਵਰਿਤ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਚਾਰਣ ਨਿਯਮਤ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠ੍ਯਾ ਵਹਾਵਿਚੁਯਸ਼ਾਸ੍ਤਾਲਵ੍ਯਾ ਓष੍ਠਜਾ ਵੁਪੁ । ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਾ ऋਟੁਰਸਾਃ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਲृਤੁਲਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰ ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਰ' ਤੇ 'ਰਸ਼' ਹਨ; ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ 'ਲ੍ਰ' ਤੇ 'ਲ੍ਰਸ਼' ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇ ਤੁ ਕੁਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦਨ੍ਤ੍ਯੋष੍ਠੋ ਵਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਏਦੈਤੌ ਕਣ੍ਠਤਾਲਵ੍ਯੌ ਓ ਔ ਕਣ੍ਠ੍ਯੌष੍ਠਜੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੩੩੬.

ਜਿਹਵਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ 'ਕੁ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 'ਵ' ਨੂੰ ਦੰਦ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਗਲੇ-ਤਾਲੂ ਵਾਲੇ ਹਨ, 'ਓ' ਤੇ 'ਔ' ਗਲੇ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਏਕਾਰੈਕਾਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਯੋਗਵਾਹਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਨਭਾਗਿਨਃ ।। ੩੩੬.

ਗਲੇ ਲਈ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਰ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝੋ।

ਅਚੋऽਸ੍ਪृष੍ਟਾਪਣਸ੍ਤ੍ਵੀषਨ੍ਨੋਮਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ਼ੇषਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨਿਬੋਧਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੂਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ 'ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ; ਹਲ ਅੱਖਰ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹਲ ਅੱਖਰ ਵੀ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ।

ਅਮੋऽਨੁਨਾਸਿਕਾਨਕ੍ਰੌ ਨਾਦਿਮੌ ਹਸਪਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਈषਨ੍ਨਾਦੋਪਣਯਸ਼ਃ ਸ੍ਵਾਸਿਨਸ਼੍ਚ ਥਕਾਦਯਃ ੩੩੬.

'ਅਮ' ਗੈਰ-ਨਾਸਿਕ ਹੈ, 'ਅਨ' ਤੇ 'ਔ' ਨਾਸਿਕ ਹਨ; 'ਹ', 'ਸ' ਤੇ 'ਪ' ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ 'ਥ' ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਕਾਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਟਕਾਦੇਸ਼੍ਚ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਵਦਾਮ੍ਯऽਥ । ਧ੍ਵਨਿਰ੍ਵ੍ਵਰ੍ਣਾਃ ਪਦਂ ਵਾਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਯਂ ਮਤਂ ।। ੩੩੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ — ਇਹ ਵਾਂਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਿਹਾਸਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ਵਮਿਤਿਹਾਸੇषੁ ਨਿष੍ਠਤਾ ।। ੩੩੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਾਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਅਭਿਧਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਰਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਲੋਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ।। ੩੩੭.

ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦੂਜੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ । ਵ੍ਯੁਤ੍‌ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਵਿਰਲੀ। ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝ ਵੀ ਵਿਰਲੀ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰ੍ਮृਗ੍ਯਮਾਣਨ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਆਦਿਵਰ੍ਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤੁਰੀਯਕਃ ।। ੩੩੭.

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਜੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵੱਡੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਗੇषੁ ਵਰ੍ਣਵृਨ੍ਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਦਂ ਸੁਪ੍‌ਤਿਙ੍‌ਪ੍ਰਭੇਦਤਃ । ਸਙ੍‌ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿष੍ਟਾਰ੍ਥਵ੍ਯਵਛਿਨ੍ਨਾ ਪਦਾਬਲੀ ।। ੩੩੭.

ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸੂਪ ਤੇ ਤਿੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਕ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਫਟਦਲਙ੍ਕਾਰਂ ਗੁਣਵਦ੍ਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋਨਿਰ੍ਵ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਨਾਦਯੋਨਿਜਂ ।। ੩੩੭.

ਕਵਿਤਾ ਸਾਫ਼, ਸਿੰਗਾਰਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੈਦ ਤੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨृਣਾਂ । ਗਦ੍ਯਂ ਪਦ੍ਯਞ੍ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਞ੍ਚ ਕਾਵ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ। ਗੱਦੀ, ਪਦ ਤੇ ਮਿਲੀ ਹੋਈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਪਦਃ ਪਦਸਨ੍ਤਾਨੋ ਗਦ੍ਯਨ੍ਤਦਪਿ ਗਦ੍ਯਤੇ । ਚੂਰ੍ਣਕੋਤ੍‌ਕਲਿਕਾਗਨ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਮ੍ ।। ੩੩੭.

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਗੱਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗੱਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੂੜਣਾ, ਉਤਕਲਿਕਾ ਤੇ ਗੰਧੀ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।