ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਨ੍ਵੀ ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ ਲਯੋ ਵਾਣਸੁਰਾਰ੍ਕ੍ਕਕਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਭਮਤਤਾ ਨੌ ਨੌ ਵਾਣ੍ਸ਼ਰਾष੍ਟਤਃ ।। ੩੩੪.

ਤਨਵੀ, ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ, ਲਯ, ਵਾਣਸੁਰਾਰਕਕਾ, ਕ੍ਰੌਂਚਪਦਾ, ਭਮਤਤਾ, ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਵਾਣਸ਼ਰਾ਷ਟਤਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਂ ਮਮਤਨਾ ਨਨਵਾਸਨੌ । ਗष੍ਟੇਸ਼ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਛੇਦੋ ਹ੍ਯੁਹਾਰਾਖ੍ਯਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤਾ, ਮਮਤਨਾ, ਨਨਵਾਸਨਉ ਅਤੇ ਗਸ਼ਟੇਸ਼ਮੁਨੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵੰਡ ਉਹਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਨਾਨਤਾਨਃ ਸੋ ਗਗੌ ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਰਸਾਤ੍ । ਨੌ ਸਪ੍ਤਰੋਦਣ੍ਡਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਣ੍ਡਵृष੍ਟਿਪ੍ਰਘਾਤਕਂ ।। ੩੩੪.

ਮਨਨਾਨਤਾਨਾ, ਸੋ, ਗਗਉ, ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਅਤੇ ਰਸਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਨਉ, ਸਪਤਰੋਦੰਡਦਾ ਅਤੇ ਚੰਡਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪ੍ਰਘਾਤਕ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੇਫਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਣਣਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਮੁਖ੍ਯਕਾਃ । ਸ਼ੇषੇ ਵੈ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੪.

ਰੇਫਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਾਲ, ਣਣਵਾ ਵਿਅਾਲਜੀਮੂਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਂ ਗਾਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗੁਰੌ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਆਦ੍ਯਗਾਥੋਨਃ ਪਰਤੁਲ੍ਯੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਗਃ ।। ੩੩੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਾਥਾ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪਹਿਲੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਮਧ੍ਯੇ ਸਮੇऽਙ੍ਕੋਨਃ ਸਮੇऽਰ੍ਦ੍ਧ ਵਿषਮੇ ਗੁਰੁਃ । ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣਂ ਨਾਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਗ ਏਕਨੁਤ੍ ।। ੩੩੫.

ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਰ੍ਦ੍ਧੇ ਰੂਪੇ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਰੀਰਿਤਂ । ਤਾਵਦਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਦ੍‌ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿ ਦ੍‌ਵ੍ਯੂਨਞ੍ਚ ਤਦਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੫.

ਜਦ ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੂਪ ਸ਼ੂਨ्य ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्य ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ।

ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੇਰੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨਗਸਂਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਚਾਧ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲਮਧੋਦ੍‌ਰ੍ਧਤਃ ।। ੩੩੫.

ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਾਂਗ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾ ਛਨ੍ਦਃ ਸਾਰੋऽਥਮੀਰਿਤਃ ।। ੩੩੫.

ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਰ੍ਣਾ ਵਾ ਚਤੁਰਾਧਿਕਾਃ । ਸ੍ਵਰਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੩੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਤ੍ਰੇਸਠ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਕੀ ਵੌਲ ਹਨ, ਤੇ ਪਚੀਸ ਵਿਆੰਜਨ ਹਨ।

ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ᳲ ਕ ᳲ ਪੌ ਚਾਪਿ ਪਰਾਨ੍ਵਿਤੌ ।। ੩੩੬.

ਅੱਠ ਅਰਧਵਿਆੰਜਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ, ਤੇ 'ਕ' ਤੇ 'ਪ' ਵੀ ਅੰਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ।

ਦੁष੍ਪृष੍ਠਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲृਕਾਰਃ ਪ੍ਲੁਤ ਏਵ ਚ । ਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਖੇ ਅਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, 'ਲ੍ਰ' ਤੇ ਲੰਬਾ ਸੁਰ ਵੀ। 'ਰੰਗ' ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ 'ਹ' ਪੰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤ ਔਰਸ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯ ਏਵ ਸਃ । ਆਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮੇਸਾਰ੍ਥਂ ਮਨੋ ਯੁਂਕ੍ਤੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੩੬.

ਅਰਧਵਿਆੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਮਨ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਮਨਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਮਾਹਨ੍ਤਿ ਸ ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਰੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੂਰਸਿ ਚਰਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ ਸ੍ਵਰਂ ।। ੩੩੬.

ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਮੰਤਰ ਦਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਵਨਯੋਗਸ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਕਣ੍ਠੇ ਮਾਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਯੁਤਂ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਨੁਗਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਸਵੇਰੇ ਸਵਨਯੋਗ ਨਾਲ, ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਗਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੱਧ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਨ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਤੀਯਸਵਨਂ ਸ਼ੀਰ੍षਣ੍ਯਂ ਜਾਗਤਾਨੁਗਮ੍ । ਸੋਦੀਰ੍ਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਭਿਹਿਤੋ ਵਕ੍ਰਮਾਪਦ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਤੀਜਾ ਸਵਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਹਵਾ ਉਠ ਕੇ, ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਕਰੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਜਨਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਵਿਭਾਗਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ੍ਵਰਤਃ ਕਾਲਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਦਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਉਹ ਅੱਖਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਰ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਯਤਨ, ਤੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਰਃ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਸਿਕੌष੍ਠੌ ਚ ਤਾਲੁ ਚ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ, ਸਿਰ, ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਦੰਦ, ਨੱਕ, ਹੋਠ, ਤੇ ਤਾਲੂ।

ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼षਸਾ ਰੇਫ ਏਵ ਚ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ ।। ੩੩੬.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਉਚਾਰਨ, 'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ਼', ਤੇ 'ਰ' ਵੀ; ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਾਨਯ, ਤੇ ਚਲਣ—ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਸ਼ਮਣ ਹਨ।

ਪਦ੍ਯੋ ਭਾਵਪ੍ਰਸਨ੍ਧਾਨਮੁਕਾਰਾਦਿ ਪਰਮ੍ਪਦਂ । ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂष੍ਮਣਃ ।। ੩੩੬.

ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜੋੜ 'ਉ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹੈ। ਜੋ ਵੌਲ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਉਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਊਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦਗ੍ਧਮਪ੍ਰਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਏਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਪਾਪਮੇਵਮੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਖਾਧਾ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਪਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

ਅਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਨਾਯਂ ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ । ਸੁਸ੍ਵਰੇਣ ਸੁਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਜਨਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਭਲੀਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੁਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਨ ਕਰਾਲੋ ਨ ਲਮ੍ਵੋष੍ਠੋ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨਾਨੁਨਾਸਿਕਃ । ਗਦ੍ਗਦੋ ਬਹੁਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਨ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ, ਲਟਕਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਜਾਂ ਨੱਕੀ; ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਾਂ ਕਈ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨ ਚ ਪੀੜਿਤਾਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਣਪ੍ਰ੍ਯੋਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੩੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਧੁੰਦਲੇ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਦੀਰ੍ਘਃ ਪ੍ਲੁਤ ਇਤਿ ਕਾਲਤੋ ਨਿਯਮਾਵਧਿ ।। ੩੩੬.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਹਨ: ਉਚਾਰਿਤ, ਅਨੁਚਾਰਿਤ ਤੇ ਸਵਰਿਤ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਚਾਰਣ ਨਿਯਮਤ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠ੍ਯਾ ਵਹਾਵਿਚੁਯਸ਼ਾਸ੍ਤਾਲਵ੍ਯਾ ਓष੍ਠਜਾ ਵੁਪੁ । ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਯਾ ऋਟੁਰਸਾਃ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਲृਤੁਲਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰ ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਰ' ਤੇ 'ਰਸ਼' ਹਨ; ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ 'ਲ੍ਰ' ਤੇ 'ਲ੍ਰਸ਼' ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇ ਤੁ ਕੁਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦਨ੍ਤ੍ਯੋष੍ਠੋ ਵਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਏਦੈਤੌ ਕਣ੍ਠਤਾਲਵ੍ਯੌ ਓ ਔ ਕਣ੍ਠ੍ਯੌष੍ਠਜੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੩੩੬.

ਜਿਹਵਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ 'ਕੁ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 'ਵ' ਨੂੰ ਦੰਦ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਗਲੇ-ਤਾਲੂ ਵਾਲੇ ਹਨ, 'ਓ' ਤੇ 'ਔ' ਗਲੇ-ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਏਕਾਰੈਕਾਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਯੋਗਵਾਹਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਨਭਾਗਿਨਃ ।। ੩੩੬.

ਗਲੇ ਲਈ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਰ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝੋ।

ਅਚੋऽਸ੍ਪृष੍ਟਾਪਣਸ੍ਤ੍ਵੀषਨ੍ਨੋਮਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸ਼ੇषਾਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਾ ਹਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨਿਬੋਧਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੂਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ 'ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ; ਹਲ ਅੱਖਰ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹਲ ਅੱਖਰ ਵੀ 'ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ।