ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਃਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਤਾ ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਾ ਨਭੌ । ਜੌ ਗੌ ਸਿਂਹੋਨ੍ਨਤਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੁਨੇਰੁਦ੍ਧਰ੍षਣੀ ਚ ਸਾ ।। ੩੩੪.

ਦਵਿਃਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਤਾ, ਵਸੰਤਤਿਲਕਾ ਅਤੇ ਨਭਉ, ਜੌ, ਗਉ ਅਤੇ ਸਿੰਹੋਨਨਤਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਦੀ ਉਧਰਸ਼ਣੀ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਨਨੌ ਸੋਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਰ੍ਤੁਨਵਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰਾ ਸੌ ਮਾਲਿਨੌ ਨੌ ਮਯੌ ਯਯਃ ।। ੩੩੪.

ਚੰਦ੍ਰਾਵਰਤਾ, ਨਨਉ ਅਤੇ ਸੋਮਾਵਰਤਾ ਨੂੰ ਨੌ ਰੁਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰਾ, ਸਉ, ਮਾਲਿਨਉ, ਨਉ, ਮਯਉ ਅਤੇ ਯਯਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਯਤਿਰ੍ਵਸੁਸ੍ਵਰਾ ਭੌ ਵੌ ਨਤਲਮਿਤ੍ਰਸਗ੍ਰਹਾਃ । ऋषਭਗਜਵਿਲਾਸਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਜਗੌ ।। ੩੩੪.

ਯਤਿਰਵਸੁਸੁਰਾ, ਭਉ, ਵਉ ਅਤੇ ਨਤਲਮਿਤ੍ਰਸਗਰਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਖਰੀਣੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਰਸਭਾਲਭृਗੁਰੁਦ੍ਰਾਃ ਪृਥ੍ਵੀਜਸਜਸਾ ਜਨੌ । ਗੋਵਸੁਗ੍ਰਹਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਪਿਹ੍ਗਲੇਨੇਰਿਤਾ ਪੁਰਾ ।। ੩੩੪.

ਰਸਭਾ, ਲਭ੍ਰਗੁਰੁਦਰਾ, ਪ੍ਰਥਵੀਜਸਜਸਾ ਅਤੇ ਜਨਉ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੋਵਸੁਗ੍ਰਹਵਿਚਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਿੰਗਲਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

ਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ ਭਵਨਾ ਭੌ ਨਗੌ ਸਦਿਕ੍ । ਹਰਿਣੀ ਨਸਮਾਰਃ ਸੋ ਨਗੌ ਰਸਚਤੁਃਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਭਵਨਾ, ਭਉ, ਨਗਉ ਅਤੇ ਸਦਿਕ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੀਣੀ, ਨਸਮਾਰਾ ਅਤੇ ਨਗਉ ਚਾਰ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਮਨ੍ਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨਭਨਤਂ ਤਗੌਗਛਿਰਸਸ੍ਵਰਾਃ । ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ ਵੇਲ੍ਲਿਤਾ ਮਤਨਾ ਯਯਯਾਃ ਸ਼ਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਨਭਨਤਾ, ਤਗਉਗਾ ਅਤੇ ਚਿਰਸਸੁਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਵੇਲਿਤਾ, ਮਤਨਾ ਅਤੇ ਯਯਯਾ ਤੀਰ ਹਨ।

ਰਥਾਃ ਸ੍ਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਰਥਸਸਜਾਃ ਸਤਤਸ਼੍ਚ ਗਃ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀੜਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਾਦਿਤ੍ਯਮੁਨਯੋ ਯਤਿਃ ।। ੩੩੪.

ਰਥਾ ਸੁਰ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਿਰਥਸਸਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕਰੀੜਿਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆ, ਮੁਨਯਾ ਅਤੇ ਯਤਿ ਵੀ ਹਨ।

ਕृਤਿਃ ਸੁਵਦਨਾ ਮੋਰੋ ਭਨਯਾ ਭਨਗਾਃ ਸੁਰਾਃ । ਯਤਿਰ੍ਮੁਨਿਰਸਾਸ਼੍ਚਾਥ ਇਤਿ ਵृਤ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੩੪.

ਕ੍ਰਿਤਿ, ਸੁਵਦਨਾ, ਮੋਰੋ, ਭਨਯਾ, ਭਨਗਾ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਤਿ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਰਸਾ ਮਾਪ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰਗ੍ਧ੍ਰਾ ਮਰਤਾਨੋਮੋਯਪੌ ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕਾ ਯਤਿਃ । ਸਮੁਦ੍ਰਕਂ ਭਰਜਾਨੋਵਨਗਾ ਦਸ਼ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਸ੍ਰਗਧਰਾ, ਮਰਤਾ, ਨੋਮੋਯਾ ਅਤੇ ਪਉ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਮੁਦਰਕਾ, ਭਰਜਾਨਾ ਅਤੇ ਵਨਗਾ ਦਸ ਭਾਸਕਰਾ ਹਨ।

ਅਸ੍ਵਲਲਿਤਂ ਨਜਭਾ ਜਭਜਾ ਭਨਮੀਸ਼ਤਃ । ਮਤ੍ਤਾਕ੍ਰੀੜਾ ਮਮਨਨਾ ਨੌਨਗ੍ਨੌ ਗੋष੍ਟਮਾਤਿਥਿਃ ।। ੩੩੪.

ਅਸਵਲਲਿਤਾ, ਨਜਭਾ, ਜਭਜਾ ਅਤੇ ਭਨਮੀਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੱਤਾਕ੍ਰੀੜਾ, ਮਮਨਨਾ, ਨਉਨਗਨਉ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟਮਾਤਿਥੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਨ੍ਵੀ ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ ਲਯੋ ਵਾਣਸੁਰਾਰ੍ਕ੍ਕਕਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਭਮਤਤਾ ਨੌ ਨੌ ਵਾਣ੍ਸ਼ਰਾष੍ਟਤਃ ।। ੩੩੪.

ਤਨਵੀ, ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ, ਲਯ, ਵਾਣਸੁਰਾਰਕਕਾ, ਕ੍ਰੌਂਚਪਦਾ, ਭਮਤਤਾ, ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਵਾਣਸ਼ਰਾ਷ਟਤਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਂ ਮਮਤਨਾ ਨਨਵਾਸਨੌ । ਗष੍ਟੇਸ਼ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਛੇਦੋ ਹ੍ਯੁਹਾਰਾਖ੍ਯਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤਾ, ਮਮਤਨਾ, ਨਨਵਾਸਨਉ ਅਤੇ ਗਸ਼ਟੇਸ਼ਮੁਨੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵੰਡ ਉਹਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਨਾਨਤਾਨਃ ਸੋ ਗਗੌ ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਰਸਾਤ੍ । ਨੌ ਸਪ੍ਤਰੋਦਣ੍ਡਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਣ੍ਡਵृष੍ਟਿਪ੍ਰਘਾਤਕਂ ।। ੩੩੪.

ਮਨਨਾਨਤਾਨਾ, ਸੋ, ਗਗਉ, ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਅਤੇ ਰਸਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਨਉ, ਸਪਤਰੋਦੰਡਦਾ ਅਤੇ ਚੰਡਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪ੍ਰਘਾਤਕ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੇਫਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਣਣਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਮੁਖ੍ਯਕਾਃ । ਸ਼ੇषੇ ਵੈ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੪.

ਰੇਫਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਾਲ, ਣਣਵਾ ਵਿਅਾਲਜੀਮੂਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਂ ਗਾਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗੁਰੌ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਆਦ੍ਯਗਾਥੋਨਃ ਪਰਤੁਲ੍ਯੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਗਃ ।। ੩੩੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਾਥਾ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪਹਿਲੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਮਧ੍ਯੇ ਸਮੇऽਙ੍ਕੋਨਃ ਸਮੇऽਰ੍ਦ੍ਧ ਵਿषਮੇ ਗੁਰੁਃ । ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣਂ ਨਾਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਗ ਏਕਨੁਤ੍ ।। ੩੩੫.

ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਰ੍ਦ੍ਧੇ ਰੂਪੇ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਰੀਰਿਤਂ । ਤਾਵਦਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਦ੍‌ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿ ਦ੍‌ਵ੍ਯੂਨਞ੍ਚ ਤਦਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੫.

ਜਦ ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੂਪ ਸ਼ੂਨ्य ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्य ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ।

ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੇਰੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨਗਸਂਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਚਾਧ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲਮਧੋਦ੍‌ਰ੍ਧਤਃ ।। ੩੩੫.

ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਾਂਗ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾ ਛਨ੍ਦਃ ਸਾਰੋऽਥਮੀਰਿਤਃ ।। ੩੩੫.

ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਰ੍ਣਾ ਵਾ ਚਤੁਰਾਧਿਕਾਃ । ਸ੍ਵਰਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੩੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਤ੍ਰੇਸਠ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਕੀ ਵੌਲ ਹਨ, ਤੇ ਪਚੀਸ ਵਿਆੰਜਨ ਹਨ।

ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ᳲ ਕ ᳲ ਪੌ ਚਾਪਿ ਪਰਾਨ੍ਵਿਤੌ ।। ੩੩੬.

ਅੱਠ ਅਰਧਵਿਆੰਜਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ, ਤੇ 'ਕ' ਤੇ 'ਪ' ਵੀ ਅੰਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ।

ਦੁष੍ਪृष੍ਠਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲृਕਾਰਃ ਪ੍ਲੁਤ ਏਵ ਚ । ਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਖੇ ਅਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, 'ਲ੍ਰ' ਤੇ ਲੰਬਾ ਸੁਰ ਵੀ। 'ਰੰਗ' ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ 'ਹ' ਪੰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਾਭਿਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤ ਔਰਸ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯ ਏਵ ਸਃ । ਆਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮੇਸਾਰ੍ਥਂ ਮਨੋ ਯੁਂਕ੍ਤੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੩੩੬.

ਅਰਧਵਿਆੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਮਨ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਮਨਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਮਾਹਨ੍ਤਿ ਸ ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਰੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੂਰਸਿ ਚਰਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ ਸ੍ਵਰਂ ।। ੩੩੬.

ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਮੰਤਰ ਦਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਵਨਯੋਗਸ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਕਣ੍ਠੇ ਮਾਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਯੁਤਂ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਨੁਗਮ੍ ।। ੩੩੬.

ਸਵੇਰੇ ਸਵਨਯੋਗ ਨਾਲ, ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਗਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੱਧ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਨ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਤੀਯਸਵਨਂ ਸ਼ੀਰ੍षਣ੍ਯਂ ਜਾਗਤਾਨੁਗਮ੍ । ਸੋਦੀਰ੍ਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਭਿਹਿਤੋ ਵਕ੍ਰਮਾਪਦ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੩੩੬.

ਤੀਜਾ ਸਵਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਹਵਾ ਉਠ ਕੇ, ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਕਰੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਜਨਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਵਿਭਾਗਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ੍ਵਰਤਃ ਕਾਲਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਦਾਨਤਃ ।। ੩੩੬.

ਉਹ ਅੱਖਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਰ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਯਤਨ, ਤੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਅष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਰਃ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਸਿਕੌष੍ਠੌ ਚ ਤਾਲੁ ਚ ।। ੩੩੬.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ, ਸਿਰ, ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਦੰਦ, ਨੱਕ, ਹੋਠ, ਤੇ ਤਾਲੂ।

ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼षਸਾ ਰੇਫ ਏਵ ਚ । ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ ।। ੩੩੬.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਉਚਾਰਨ, 'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ਼', ਤੇ 'ਰ' ਵੀ; ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਾਨਯ, ਤੇ ਚਲਣ—ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਸ਼ਮਣ ਹਨ।