ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਤੁਃਸ੍ਵਰਾ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਭ੍ਰਮਰੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਮਭੌਨਲੌ । ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਅਥ ऋषਯੋ ਵਨੌ ਲੌਗੌ ਰਥੋਦ੍ਧਤਾ ।। ੩੩੪.

ਭ੍ਰਮਰੀ ਛੰਦ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਛੰਦ ਮਭੌਨਲਉ ਹੈ। ਸਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਯ ਛੰਦ ਵਨਉ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੌਗਉ ਛੰਦ ਰਥੋਧਤਾ ਹੈ।

ਸਾਮਤਾਧਨਭਾਗੌਗੋਵृਤ੍ਤਾਨਨਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸਃ । ਸ਼੍ਯੇਨੀ ਵਜਵਨਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਮ੍ਯਾ ਨਪਰਗਾਗਗਃ ।। ੩੩੪.

ਸਾਮਤਾ, ਧਨਭਾਗਉਗਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤਾਨਨਸਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ੇਨੀ ਛੰਦ ਵਜਵਨਾਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਮਿਆ ਛੰਦ ਨਪਰਗਾਗਗਾ ਹੈ।

ਜਗਤੀ ਵਂਸ਼ਸ੍ਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਜਤੌ ਜਾਵਥ ਤੌ ਜਵੌ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਂਸ਼ਾ ਤੋਟਕਂ ਸੈਰਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਤਃ ।। ੩੩੪.

ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਵੰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਤ, ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਾਵਥਾ ਜਵਉ ਹਨ। ਇੰਦਰਵੰਸ਼ਾ ਛੰਦ ਟੋਟਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਰਾ ਛੰਦ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍‌ਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਾ ਨਭੌ ਭਵਾਵਥੌ ਨਲੌ । ਸ੍ਯੌ ਸ਼੍ਰੀਪੁਠੋ ਵਸੁਵੇਦਾ ਜਲੋਗਤਿਜਲੌ ਜਮੌ ।। ੩੩੪.

ਦ੍ਰੁਤਵਿਲੰਬਿਤਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਨਭਉ, ਭਵਾਵਥਉ ਅਤੇ ਨਲਉ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਪੁਠਾ, ਵਸੁਵੇਦਾ, ਜਲੋਗਤੀ, ਜਲਉ ਅਤੇ ਜਮਉ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਸੌ ਵਸਰ੍ਵ੍ਵਵਸ਼੍ਚਾਥ ਤਤਂ ਨਨਮਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਂ । ਕੁਸ਼ੁਮਵਿਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ਯੌ ਦ੍ਯੌ ਨੌ ਨੌ ਰੌ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਲਾਮ੍ਬਿਕਾ ।। ੩੩੪.

ਜਸਉ ਅਤੇ ਵਸਰਵਵਸ਼ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਤੰ ਛੰਦ ਨਨਮਰਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ੁਮਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦਯਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਰਉ ਛੰਦ ਚਲਾਂਬਿਕਾ ਹਨ।

ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰ੍ਯਾਤਂ ਥੈਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਭਿਃ ਸ੍ਰਾਗ੍ਵਿਨੀਭਵੈਃ । ਪ੍ਰਮਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਾ ਗਜੌ ਸੌ ਕਾਨ੍ਤੋਤ੍ਪੀੜਾ ਮਤੌ ਸਮੌ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਚਾਰ ਥੈ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਗਵਿਨੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਿਤਾਕਸ਼ਰਾ ਛੰਦ ਗਜਉ ਹੈ, ਸਉ ਛੰਦ ਕੰਤੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਤਫੀਰਾ ਛੰਦ ਮਤਉ ਸਮਉ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵੀ ਮਮਯਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਾ ਨਵਮਾਲਿਨੀ । ਨਜੌ ਭਯੌ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਗਣਾ ਯਦਿ ਜਗਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੪.

ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਛੰਦ ਮਮਯਾਇਆ ਦੀ ਹੈ, ਪੰਚਾਂਗਾ ਛੰਦ ਨਵਮਾਲਿਨੀ ਹੈ। ਨਜਉ ਅਤੇ ਭਯਉ ਛੰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਣਾ ਛੰਦ ਜਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਹਰ੍षਣੀ ਮਵਜਵਾ ਗੋਪਤਿਰ੍ਬਹ੍ਨਿਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚ । ਰੁਚਿਰਾ ਜਭਸਜਗਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵੇਦੈਰ੍ਗ੍ਰਹੈਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੪.

ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਣੀ, ਮਵਜਵਾ, ਗੋਪਤੀ ਅਤੇ ਬਹਿਨਿਦਿਕਸ਼ੁ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੁਚਿਰਾ, ਜਭਸਜਗਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਵੇਦਕ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਤ੍ਤਮਯੂਰਂ ਮਤਯਾ ਸਗੌ ਵੇਦਗ੍ਰਹੇ ਯਤਿਃ । ਗੌਰੀਨਲਨਸਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦਸਮ੍ਬਾਧਾ ਨਤੌ ਨਗੌ ।। ੩੩੪.

ਮੱਤਮਯੂਰਾ, ਮਤਯਾ ਅਤੇ ਸਗਉ ਨੂੰ ਵੇਦਕ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੌਰੀ, ਨਲਨਸਾਗਾ ਅਤੇ ਅਸੰਬਾਧਾ ਦਾ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੋਗ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਵਕੌ ਨਨੌ ਵਸਨਗਾਃ ਸ੍ਵਰਾਃ । ਸ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚਾਪਰਾਜਿਤਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਨਭਾਨਨਗਾਃ ਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਗੋਗਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯਨਵਕਾ, ਨਨਉ ਅਤੇ ਵਸਨਗਾ ਸੁਰ ਹਨ; ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਵੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਨਭਾਨਨਗਾ ਸੁਰ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਃਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਤਾ ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਾ ਨਭੌ । ਜੌ ਗੌ ਸਿਂਹੋਨ੍ਨਤਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੁਨੇਰੁਦ੍ਧਰ੍षਣੀ ਚ ਸਾ ।। ੩੩੪.

ਦਵਿਃਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਤਾ, ਵਸੰਤਤਿਲਕਾ ਅਤੇ ਨਭਉ, ਜੌ, ਗਉ ਅਤੇ ਸਿੰਹੋਨਨਤਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਦੀ ਉਧਰਸ਼ਣੀ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਨਨੌ ਸੋਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਰ੍ਤੁਨਵਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰਾ ਸੌ ਮਾਲਿਨੌ ਨੌ ਮਯੌ ਯਯਃ ।। ੩੩੪.

ਚੰਦ੍ਰਾਵਰਤਾ, ਨਨਉ ਅਤੇ ਸੋਮਾਵਰਤਾ ਨੂੰ ਨੌ ਰੁਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰਾ, ਸਉ, ਮਾਲਿਨਉ, ਨਉ, ਮਯਉ ਅਤੇ ਯਯਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਯਤਿਰ੍ਵਸੁਸ੍ਵਰਾ ਭੌ ਵੌ ਨਤਲਮਿਤ੍ਰਸਗ੍ਰਹਾਃ । ऋषਭਗਜਵਿਲਾਸਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਜਗੌ ।। ੩੩੪.

ਯਤਿਰਵਸੁਸੁਰਾ, ਭਉ, ਵਉ ਅਤੇ ਨਤਲਮਿਤ੍ਰਸਗਰਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਖਰੀਣੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਰਸਭਾਲਭृਗੁਰੁਦ੍ਰਾਃ ਪृਥ੍ਵੀਜਸਜਸਾ ਜਨੌ । ਗੋਵਸੁਗ੍ਰਹਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਪਿਹ੍ਗਲੇਨੇਰਿਤਾ ਪੁਰਾ ।। ੩੩੪.

ਰਸਭਾ, ਲਭ੍ਰਗੁਰੁਦਰਾ, ਪ੍ਰਥਵੀਜਸਜਸਾ ਅਤੇ ਜਨਉ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੋਵਸੁਗ੍ਰਹਵਿਚਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਿੰਗਲਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

ਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ ਭਵਨਾ ਭੌ ਨਗੌ ਸਦਿਕ੍ । ਹਰਿਣੀ ਨਸਮਾਰਃ ਸੋ ਨਗੌ ਰਸਚਤੁਃਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਭਵਨਾ, ਭਉ, ਨਗਉ ਅਤੇ ਸਦਿਕ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੀਣੀ, ਨਸਮਾਰਾ ਅਤੇ ਨਗਉ ਚਾਰ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਮਨ੍ਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨਭਨਤਂ ਤਗੌਗਛਿਰਸਸ੍ਵਰਾਃ । ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ ਵੇਲ੍ਲਿਤਾ ਮਤਨਾ ਯਯਯਾਃ ਸ਼ਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਨਭਨਤਾ, ਤਗਉਗਾ ਅਤੇ ਚਿਰਸਸੁਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਵੇਲਿਤਾ, ਮਤਨਾ ਅਤੇ ਯਯਯਾ ਤੀਰ ਹਨ।

ਰਥਾਃ ਸ੍ਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਰਥਸਸਜਾਃ ਸਤਤਸ਼੍ਚ ਗਃ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀੜਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਾਦਿਤ੍ਯਮੁਨਯੋ ਯਤਿਃ ।। ੩੩੪.

ਰਥਾ ਸੁਰ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਿਰਥਸਸਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕਰੀੜਿਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆ, ਮੁਨਯਾ ਅਤੇ ਯਤਿ ਵੀ ਹਨ।

ਕृਤਿਃ ਸੁਵਦਨਾ ਮੋਰੋ ਭਨਯਾ ਭਨਗਾਃ ਸੁਰਾਃ । ਯਤਿਰ੍ਮੁਨਿਰਸਾਸ਼੍ਚਾਥ ਇਤਿ ਵृਤ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੩੪.

ਕ੍ਰਿਤਿ, ਸੁਵਦਨਾ, ਮੋਰੋ, ਭਨਯਾ, ਭਨਗਾ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਤਿ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਰਸਾ ਮਾਪ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰਗ੍ਧ੍ਰਾ ਮਰਤਾਨੋਮੋਯਪੌ ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕਾ ਯਤਿਃ । ਸਮੁਦ੍ਰਕਂ ਭਰਜਾਨੋਵਨਗਾ ਦਸ਼ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੩੪.

ਸ੍ਰਗਧਰਾ, ਮਰਤਾ, ਨੋਮੋਯਾ ਅਤੇ ਪਉ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਮੁਦਰਕਾ, ਭਰਜਾਨਾ ਅਤੇ ਵਨਗਾ ਦਸ ਭਾਸਕਰਾ ਹਨ।

ਅਸ੍ਵਲਲਿਤਂ ਨਜਭਾ ਜਭਜਾ ਭਨਮੀਸ਼ਤਃ । ਮਤ੍ਤਾਕ੍ਰੀੜਾ ਮਮਨਨਾ ਨੌਨਗ੍ਨੌ ਗੋष੍ਟਮਾਤਿਥਿਃ ।। ੩੩੪.

ਅਸਵਲਲਿਤਾ, ਨਜਭਾ, ਜਭਜਾ ਅਤੇ ਭਨਮੀਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੱਤਾਕ੍ਰੀੜਾ, ਮਮਨਨਾ, ਨਉਨਗਨਉ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟਮਾਤਿਥੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਨ੍ਵੀ ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ ਲਯੋ ਵਾਣਸੁਰਾਰ੍ਕ੍ਕਕਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਭਮਤਤਾ ਨੌ ਨੌ ਵਾਣ੍ਸ਼ਰਾष੍ਟਤਃ ।। ੩੩੪.

ਤਨਵੀ, ਭਨਤਸਾਭੋਭੋ, ਲਯ, ਵਾਣਸੁਰਾਰਕਕਾ, ਕ੍ਰੌਂਚਪਦਾ, ਭਮਤਤਾ, ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਵਾਣਸ਼ਰਾ਷ਟਤਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਂ ਮਮਤਨਾ ਨਨਵਾਸਨੌ । ਗष੍ਟੇਸ਼ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਛੇਦੋ ਹ੍ਯੁਹਾਰਾਖ੍ਯਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤਾ, ਮਮਤਨਾ, ਨਨਵਾਸਨਉ ਅਤੇ ਗਸ਼ਟੇਸ਼ਮੁਨੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵੰਡ ਉਹਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਨਾਨਤਾਨਃ ਸੋ ਗਗੌ ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਰਸਾਤ੍ । ਨੌ ਸਪ੍ਤਰੋਦਣ੍ਡਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਣ੍ਡਵृष੍ਟਿਪ੍ਰਘਾਤਕਂ ।। ੩੩੪.

ਮਨਨਾਨਤਾਨਾ, ਸੋ, ਗਗਉ, ਗ੍ਰਹਰਸੋ ਅਤੇ ਰਸਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਨਉ, ਸਪਤਰੋਦੰਡਦਾ ਅਤੇ ਚੰਡਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪ੍ਰਘਾਤਕ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੇਫਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਣਣਵਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਮੁਖ੍ਯਕਾਃ । ਸ਼ੇषੇ ਵੈ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੩੪.

ਰੇਫਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਾਲ, ਣਣਵਾ ਵਿਅਾਲਜੀਮੂਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਚਿਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਥਾਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਂ ਗਾਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗੁਰੌ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਆਦ੍ਯਗਾਥੋਨਃ ਪਰਤੁਲ੍ਯੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਗਃ ।। ੩੩੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਾਥਾ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪਹਿਲੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਮਧ੍ਯੇ ਸਮੇऽਙ੍ਕੋਨਃ ਸਮੇऽਰ੍ਦ੍ਧ ਵਿषਮੇ ਗੁਰੁਃ । ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣਂ ਨਾਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਗ ਏਕਨੁਤ੍ ।। ੩੩੫.

ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਰ੍ਦ੍ਧੇ ਰੂਪੇ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਰੀਰਿਤਂ । ਤਾਵਦਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਦ੍‌ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿ ਦ੍‌ਵ੍ਯੂਨਞ੍ਚ ਤਦਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੫.

ਜਦ ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੂਪ ਸ਼ੂਨ्य ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्य ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ।

ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੇਰੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨਗਸਂਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਚਾਧ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲਮਧੋਦ੍‌ਰ੍ਧਤਃ ।। ੩੩੫.

ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਾਂਗ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾ ਛਨ੍ਦਃ ਸਾਰੋऽਥਮੀਰਿਤਃ ।। ੩੩੫.

ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।