ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਦਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਨੌ ਨ ਪ੍ਰਥਮਾਸ੍ਮृਤੌ । ਬਾਲ੍ਯਮੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਥ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਂ ਯੁਜੇਯਤਃ ।। ੩੩੨.

ਪਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵਕਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਨ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਬਾਲਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਥਿਆ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਾ ਸਾਚ੍ਚਪਲਾ ਵਾ ਯੁਜਸ੍ਵਨਃ । ਵਿਪੁਲਾਯੁਗ੍ਨਸਪ੍ਤਮਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੩੨.

ਪਥਿਆ ਦਾ ਉਲਟ ਹੋਰ, ਚਪਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਪੁਲਾਯੁਗਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤੌਨ੍ਤੌ ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਨੇਕਾ ਚਕ੍ਰਜਾਤਿਃ ਸਮੀਰਿਤਾ । ਭਵੇਨ੍ ਪਦਚਤੁਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਦੇषੁ ਚ ।। ੩੩੨.

ਤਉਂਤਉ ਜਾਂ ਕਈ ਵਿਪੁਲਾ ਚੱਕਰ ਜਾਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਰ ਚਾਰ ਪਦ ਹਨ, ਤੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਧਾ।

ਗੁਰੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤ ਆਪੀਡਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਪੀਡੋ ਗਣਾਦਿਕਃ । ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸੇ ਮਞ੍ਜਰੀ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪੀਡ਼ਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਆਪੀਡ਼ਾ ਗਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਮੰਜਰੀ ਤੇ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਮृਤਧਾਰਾਖ੍ਯਾ ਉਦ੍ਧਤਾਦ੍ਯ੍ਚਯਤੇऽਧੁਨਾ । ਏਕਤਃ ਸਸਜਸਾਨਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸੌ ਜੋ ਗੋऽਥ ਭੌਨਜੌ ।। ੩੩੨.

ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਸਜਸਾਨਾ ਹਨ, ਤੇ ਸੌ, ਜੋ, ਗੋ ਜਾਂ ਭੌਨਜਾ ਨਹੀਂ।

ਨੋਗੋऽਥ ਸਜਸਾ ਗੋਗਸ੍ਤृਤੀਯਚਰਣਸ੍ਯ ਚ । ਸੌਰਭੇ ਕੇਚਨਭਗਾ ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਨਮੌ ਜਸੌ ।। ੩੩੨.

ਗੋ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਜਸਾ, ਨਾ ਗੋਗਾ ਤੀਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ; ਸੌਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਗਾ ਹਨ, ਤੇ ਲਲਿਤਾ ਤੇ ਨਮਉ ਜਸਉ ਹਨ।

ਉਪਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਂ ਸਮੌ ਜਸੌ । ਗੋਗਥਾਂ ਮਲਜਾ ਰੋਗਃ ਸਮੋ ਨਗਰਜਯਾਃ ਪਦੇ ।। ੩੩੨.

ਉਪਸਥਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ ਪਹਿਲਾ ਹਨ, ਸਮਉ ਤੇ ਜਸਉ; ਗੋਗਥਾ ਮਲਜਾ ਹੈ, ਰੋਗਾ ਸਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਗਰਜਾ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਮਲੌ ਸ੍ਵੌ ਨਸੌ ਅਥੋ ਭੋਜੋਵ ਇਰਿਤਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਰਾੜਾਰ੍षਭਾਖ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੨.

ਵਰਧਮਾਨਾ ਮਲਉ, ਸਵਉ, ਨਸਉ, ਤੇ ਭੋਜੋਵਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਵੀਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਜਾਤੀ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਸਮੰਤਤਾ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਂ ਸਸਮਨਾਮਥਭੋਜਭਗਾਮਯ । ਦ੍ਰੂਤਮਧ੍ਯਾ ਤਤਭਗਾਗਥੋਨਨਜਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਸਮਨਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਭੋਜ ਤੇ ਭਗਾ ਨਾਲ; ਦ੍ਰੁਤ ਤੇ ਮੱਧ ਭਗਾ, ਗਥਾ ਤੇ ਨਨਜਯਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਗਵਤੀ ਸਸਮਗਾ ਭਭਭਗੋਗਥੋ ਸ੍ਮृਤਾ । ਰੁਦ੍ਰਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤੋਸਭਗਾਸਮਜਾਗੋਗਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੩.

ਵੇਗਵਤੀ ਛੰਦ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਭਭਭਾਗੋਗਥਾ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਵਿਸਤਾਰਾ ਉਹ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਸਭਗਾ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਜਾਗੋਗਥਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਾਗੋਗਥੋਦ੍ਰੋਣੌ ਗੋਗੌ ਵੈ ਕੇਤੁਮਤ੍ਯਪਿ । ਆਖ੍ਯਾਨਿਕੀ ਤਤਜਗਾਗਥੋਤਤਜਗਾਗਥ ।। ੩੩੩.

ਰਜਸਾਗੋਗਥਾ ਅਤੇ ਉਦ੍ਰੋਣ ਛੰਦ ਹਨ; ਗੋਗਾ ਛੰਦ ਕੇਤੁਮਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਆਖਿਆਨਿਕੀ ਛੰਦ ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਗਾਗਥਾ ਅਤੇ ਤਟਜਗਾਗਥਾ ਹਨ।

ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਿਕੀ ਤ੍ਤੌ ਜਯਗਾਤੌ ਜਗੋਗਥ । ਸੌਮਲੌ ਗਥਲਭਭਾਵੌ ਭਵੇਦ੍ਧਰਿਣਵਲ੍ਲਭਾ ।। ੩੩੩.

ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਿਕੀ ਉਹ ਛੰਦ ਹੈ ਜੋ ਉਲਟ ਹੈ; ਜਯਗਾਤਉ ਅਤੇ ਜਗੋਗਥਾ ਛੰਦ ਫਿਰ ਹਨ। ਸੌਮਲਾ ਅਤੇ ਗਥਲਭਭਾਵਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰੀਣਵੱਲਭਾ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੌਵਨੌਗਾਥਨਜਜਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਪਰਕ੍ਰਮਂ । ਪੁष੍ਪਿਤਾ ਨਨਵਯਾਨਜਜਾਵੋਗਥੋ ਰਜੌ ।। ੩੩੩.

ਲੌਵਨੌਗਾਥਾ ਅਤੇ ਨਜਜਾ ਉਹ ਛੰਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੁਸ਼ਪਿਤਾ, ਨਨਵਯਾਨਜਜਾ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵੋਗਥਾ ਵੀ ਹਨ।

ਵੋਜਥੋ ਜਵਜਵਾਗੌ ਮੂਲੇ ਪਨਮਤੀ ਸ਼ਿਖਾ । ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਨਾਗਾਭਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ੍ਨਾਗਨ੍ਤਤੋ ਯੁਜਿ । ਖਞ੍ਜਾ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੩੩.

ਵੋਜਥਾ ਅਤੇ ਜਵਜਵਾਗਾ ਛੰਦ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਨਮਤੀ ਛੰਦ ਚੋਟੀ ਤੇ ਹੈ। ਅਠਾਈ ਨਾਗਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਖੰਜਾ ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਤਿਵਿਚ੍ਛੇਦ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਯੌ ਗਣੌ । ਯੌਸਃ ਕੁਮਾਰਲਾਲਿਤਾ ਤੌ ਗੌ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਤਿਵਿਛੇਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਣ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਕੁਮਾਰਲਾਲਿਤਾ ਛੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਉ ਛੰਦ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲਾ ਮਮਮਾਗਣੈਰ੍ਭੂਤਗਣੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਮਾਣਵਕਾਕ੍ਰੀੜਿਤਕਂ ਵਨੌ ਹਲਮੁਖੀ ਵਸਃ ।। ੩੩੪.

ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ ਛੰਦ ਮਮਮਾਗਣ ਅਤੇ ਭੂਤਗਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਾਣਵਕਾ ਛੰਦ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਨਉ ਛੰਦ ਹਲਮੁਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਸਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਜਙ੍ਗਸ਼ਿਸ਼ੁਸੂਤਾਨੌ ਮੇਹਨਂ ਮਰੁਤਂ ਨਨੌ। ਭਵੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਵਿਰਾਡ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਸਮੌ ਜਗੌ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਸ਼ਿਸੁ ਅਤੇ ਸੂਤਾਨਉ ਛੰਦ ਹਨ; ਮਹਨਾ ਛੰਦ ਮਰੁਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਨਉ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਵਿਰਾਡਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਾ ਅਤੇ ਸਮਉ ਜਗਉ ਹਨ।

ਪਣਵੋਮਲਯੋਮਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜੌ ਗੌ ਮਯੂਰਸਾਰਿਣੀ । ਸਤ੍ਤਾਮਭਸਗਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਭਜਤਾਦ੍ਯੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੩੩੪.

ਪਣਵ ਅਤੇ ਮਲਯੋਮਹ ਛੰਦ ਹਨ; ਜੌਗਉ ਛੰਦ ਮਯੂਰਸਾਰੀਣੀ ਹੈ। ਸਤਾਮਭਸਗਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਮਵਤੀ ਭਸਸਗਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਾਵਜ੍ਰਾ ਤਜੌ ਜਗੌ । ਜਤੌ ਜਗੌ ਗੂਪਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਯੁਪਜਾਤਯਃ ।। ੩੩੪.

ਰੁਕਮਵਤੀ ਅਤੇ ਭਸਸਗਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਇੰਦਰਵਜਰਾ ਅਤੇ ਤਜਉ ਜਗਉ ਹਨ। ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਗਉ ਛੰਦ ਗੂਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਪਜਾਤੀ ਛੰਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦੋਧਕਂ ਭਗਭਾਗੌ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮਤਭਾਗਗੌ । ਯਤਿਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ऋषਯਃ ਵਾਤੋਰ੍ਮ੍ਮੀ ਮਭਤਾਗਗੌ ।। ੩੩੪.

ਡੋਢਕ ਅਤੇ ਭਗਭਾਗਉ ਛੰਦ ਹਨ; ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਮਤਭਾਗਗਉ ਵੀ ਹਨ। ਯਤਿ ਛੰਦ ਸਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਯ ਛੰਦ ਵਾਤੋਰਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਭਤਾਗਗਉ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਤੁਃਸ੍ਵਰਾ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਭ੍ਰਮਰੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਮਭੌਨਲੌ । ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਅਥ ऋषਯੋ ਵਨੌ ਲੌਗੌ ਰਥੋਦ੍ਧਤਾ ।। ੩੩੪.

ਭ੍ਰਮਰੀ ਛੰਦ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਛੰਦ ਮਭੌਨਲਉ ਹੈ। ਸਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਯ ਛੰਦ ਵਨਉ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੌਗਉ ਛੰਦ ਰਥੋਧਤਾ ਹੈ।

ਸਾਮਤਾਧਨਭਾਗੌਗੋਵृਤ੍ਤਾਨਨਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸਃ । ਸ਼੍ਯੇਨੀ ਵਜਵਨਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਮ੍ਯਾ ਨਪਰਗਾਗਗਃ ।। ੩੩੪.

ਸਾਮਤਾ, ਧਨਭਾਗਉਗਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤਾਨਨਸਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ੇਨੀ ਛੰਦ ਵਜਵਨਾਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਮਿਆ ਛੰਦ ਨਪਰਗਾਗਗਾ ਹੈ।

ਜਗਤੀ ਵਂਸ਼ਸ੍ਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਜਤੌ ਜਾਵਥ ਤੌ ਜਵੌ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਂਸ਼ਾ ਤੋਟਕਂ ਸੈਰਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਤਃ ।। ੩੩੪.

ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਵੰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਤ, ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਾਵਥਾ ਜਵਉ ਹਨ। ਇੰਦਰਵੰਸ਼ਾ ਛੰਦ ਟੋਟਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਰਾ ਛੰਦ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍‌ਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਾ ਨਭੌ ਭਵਾਵਥੌ ਨਲੌ । ਸ੍ਯੌ ਸ਼੍ਰੀਪੁਠੋ ਵਸੁਵੇਦਾ ਜਲੋਗਤਿਜਲੌ ਜਮੌ ।। ੩੩੪.

ਦ੍ਰੁਤਵਿਲੰਬਿਤਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਨਭਉ, ਭਵਾਵਥਉ ਅਤੇ ਨਲਉ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਪੁਠਾ, ਵਸੁਵੇਦਾ, ਜਲੋਗਤੀ, ਜਲਉ ਅਤੇ ਜਮਉ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਸੌ ਵਸਰ੍ਵ੍ਵਵਸ਼੍ਚਾਥ ਤਤਂ ਨਨਮਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਂ । ਕੁਸ਼ੁਮਵਿਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ਯੌ ਦ੍ਯੌ ਨੌ ਨੌ ਰੌ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਲਾਮ੍ਬਿਕਾ ।। ੩੩੪.

ਜਸਉ ਅਤੇ ਵਸਰਵਵਸ਼ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਤੰ ਛੰਦ ਨਨਮਰਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ੁਮਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦਯਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਰਉ ਛੰਦ ਚਲਾਂਬਿਕਾ ਹਨ।

ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰ੍ਯਾਤਂ ਥੈਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਭਿਃ ਸ੍ਰਾਗ੍ਵਿਨੀਭਵੈਃ । ਪ੍ਰਮਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਾ ਗਜੌ ਸੌ ਕਾਨ੍ਤੋਤ੍ਪੀੜਾ ਮਤੌ ਸਮੌ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਚਾਰ ਥੈ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਗਵਿਨੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਿਤਾਕਸ਼ਰਾ ਛੰਦ ਗਜਉ ਹੈ, ਸਉ ਛੰਦ ਕੰਤੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਤਫੀਰਾ ਛੰਦ ਮਤਉ ਸਮਉ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵੀ ਮਮਯਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਾ ਨਵਮਾਲਿਨੀ । ਨਜੌ ਭਯੌ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਗਣਾ ਯਦਿ ਜਗਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੪.

ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਛੰਦ ਮਮਯਾਇਆ ਦੀ ਹੈ, ਪੰਚਾਂਗਾ ਛੰਦ ਨਵਮਾਲਿਨੀ ਹੈ। ਨਜਉ ਅਤੇ ਭਯਉ ਛੰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਣਾ ਛੰਦ ਜਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਹਰ੍षਣੀ ਮਵਜਵਾ ਗੋਪਤਿਰ੍ਬਹ੍ਨਿਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚ । ਰੁਚਿਰਾ ਜਭਸਜਗਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵੇਦੈਰ੍ਗ੍ਰਹੈਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੪.

ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਣੀ, ਮਵਜਵਾ, ਗੋਪਤੀ ਅਤੇ ਬਹਿਨਿਦਿਕਸ਼ੁ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੁਚਿਰਾ, ਜਭਸਜਗਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਵੇਦਕ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਤ੍ਤਮਯੂਰਂ ਮਤਯਾ ਸਗੌ ਵੇਦਗ੍ਰਹੇ ਯਤਿਃ । ਗੌਰੀਨਲਨਸਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦਸਮ੍ਬਾਧਾ ਨਤੌ ਨਗੌ ।। ੩੩੪.

ਮੱਤਮਯੂਰਾ, ਮਤਯਾ ਅਤੇ ਸਗਉ ਨੂੰ ਵੇਦਕ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੌਰੀ, ਨਲਨਸਾਗਾ ਅਤੇ ਅਸੰਬਾਧਾ ਦਾ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।