ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾ ਸ੍ਯਾਦਯੁष੍ਪਾਦੇ ਸਮੇ ਨਲਃ । ਵਸਵੋऽਨ੍ਤੇ ਵਨਗਾਸ਼੍ਚ ਗੋਪੁਚ੍ਛਨ੍ਦਸ਼ਕਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਵੈਤਾਲੀਯ ਦੋ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਨਾ' ਬਰਾਬਰ। ਵਸੁ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਨਗਾ; 'ਗੋਪੁੱਛ' ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਭਗਣਆਨ੍ਤਾ ਪਾਟਲਿਕਾ ਸ਼ੇषੇ ਪਰੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਸਾਕਂ षਡ੍ਵਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾਯੁਕ੍ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੩੧.

ਭਾਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਾਟਲਿਕਾ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਛੇ ਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਿਲਾ-ਝੁਲਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸਾਕਂ ਤृਤੀਯੇਨ ਸਹਸ੍ਰਯੁਕ੍ । ਉਦੀਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯੁਗਪਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੩੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ, ਪਿਛਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜ ਕੇ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਲ ਦੱਸਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਅਯੁਕ੍ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਨ੍ਤਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਯੁਗਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਆਰੁਹਾਸਿਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆੰਤਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਵਸਵਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਤ੍ਰਾਸਮਕਮੀਰਿਤਮ੍ । ਭਵੇਨ੍ਨਲਵਮੌ ਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਵਾ ਨਵਾਸਿਕਾ ।। ੩੩੧.

ਸੱਤ ਜਵਾਲਾ ਤੇ ਵਸੁ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਨੌ ਆਸਿਕਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵੋਕਃ ਪਞ੍ਚਮਾष੍ਟੌ ਮੋ ਚਿਤ੍ਰ ਲਵਮਕਸ਼੍ਚਲਃ । ਪਰਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਚਿਤ੍ਰਾ ਪਾਦਾਕੁਲਕਮਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੩੧.

ਵਿਸ਼ਵੋਕਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਅੱਠ, ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਲਵਾ, ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ; ਯੁਗਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਉਪਚਿਤ੍ਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਦਾਕੁਲਕਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਿਤ ਹੈ।

ਗੀਤਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਲੋਪਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਾ ਲਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਰਿਤਾ । ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਾ ਤੂਲਿਕਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਗੀਤਾਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਮਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚੋਟੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਲਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਨ੍ਤੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞੇਜਨਸਮਾਵਲਾ । ਗੁ ਇਤ੍ਯੇਕਗੁਰੁਂ ਸਂਖ੍ਯਾਵਰ੍ਣਾਦ੍ਦਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਉਣਤੀਹ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਾ ਸਮਾਵਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੁ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਦਸ ਦੀ ਉਲਟ ਤੋਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਮਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵਿषਮਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਦੇ । ਸਮਨ੍ਤਾਵਤ੍ ਕृਤ੍ਵਕृਤਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਞ੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ — ਸਮ, ਅੱਧਾ ਸਮ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਮ; ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਣਾਕੇ, ਅੱਧਾ ਸਮ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਿषਮਞ੍ਚੈਵ ਵਾਸ੍ਯੂਨਮਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਸਮਾਨ੍ਯਪਿ । ਗ੍ਲੌਚਤੁਃਪ੍ਰਮਾਣੀ ਸ੍ਯਾਦਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਤਾਨਕਂ ।। ੩੩੨.

ਵਿਸ਼ਮ ਤੇ ਘਾਟ ਛੰਦ ਅਤਿਵ੍ਰਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮ ਵੀ; ਗਲੌਕਾ ਚਾਰ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਤਾਨਕਾ ਹੋਰ ਹੈ।

ਪਾਦਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਨੌ ਨ ਪ੍ਰਥਮਾਸ੍ਮृਤੌ । ਬਾਲ੍ਯਮੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਥ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਂ ਯੁਜੇਯਤਃ ।। ੩੩੨.

ਪਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵਕਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਨ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਬਾਲਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਥਿਆ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਾ ਸਾਚ੍ਚਪਲਾ ਵਾ ਯੁਜਸ੍ਵਨਃ । ਵਿਪੁਲਾਯੁਗ੍ਨਸਪ੍ਤਮਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੩੨.

ਪਥਿਆ ਦਾ ਉਲਟ ਹੋਰ, ਚਪਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਪੁਲਾਯੁਗਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤੌਨ੍ਤੌ ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਨੇਕਾ ਚਕ੍ਰਜਾਤਿਃ ਸਮੀਰਿਤਾ । ਭਵੇਨ੍ ਪਦਚਤੁਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਦੇषੁ ਚ ।। ੩੩੨.

ਤਉਂਤਉ ਜਾਂ ਕਈ ਵਿਪੁਲਾ ਚੱਕਰ ਜਾਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਰ ਚਾਰ ਪਦ ਹਨ, ਤੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਧਾ।

ਗੁਰੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤ ਆਪੀਡਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਪੀਡੋ ਗਣਾਦਿਕਃ । ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸੇ ਮਞ੍ਜਰੀ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪੀਡ਼ਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਆਪੀਡ਼ਾ ਗਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਮੰਜਰੀ ਤੇ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਮृਤਧਾਰਾਖ੍ਯਾ ਉਦ੍ਧਤਾਦ੍ਯ੍ਚਯਤੇऽਧੁਨਾ । ਏਕਤਃ ਸਸਜਸਾਨਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸੌ ਜੋ ਗੋऽਥ ਭੌਨਜੌ ।। ੩੩੨.

ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਸਜਸਾਨਾ ਹਨ, ਤੇ ਸੌ, ਜੋ, ਗੋ ਜਾਂ ਭੌਨਜਾ ਨਹੀਂ।

ਨੋਗੋऽਥ ਸਜਸਾ ਗੋਗਸ੍ਤृਤੀਯਚਰਣਸ੍ਯ ਚ । ਸੌਰਭੇ ਕੇਚਨਭਗਾ ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਨਮੌ ਜਸੌ ।। ੩੩੨.

ਗੋ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਜਸਾ, ਨਾ ਗੋਗਾ ਤੀਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ; ਸੌਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਗਾ ਹਨ, ਤੇ ਲਲਿਤਾ ਤੇ ਨਮਉ ਜਸਉ ਹਨ।

ਉਪਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਂ ਸਮੌ ਜਸੌ । ਗੋਗਥਾਂ ਮਲਜਾ ਰੋਗਃ ਸਮੋ ਨਗਰਜਯਾਃ ਪਦੇ ।। ੩੩੨.

ਉਪਸਥਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ ਪਹਿਲਾ ਹਨ, ਸਮਉ ਤੇ ਜਸਉ; ਗੋਗਥਾ ਮਲਜਾ ਹੈ, ਰੋਗਾ ਸਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਗਰਜਾ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਮਲੌ ਸ੍ਵੌ ਨਸੌ ਅਥੋ ਭੋਜੋਵ ਇਰਿਤਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਰਾੜਾਰ੍षਭਾਖ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੨.

ਵਰਧਮਾਨਾ ਮਲਉ, ਸਵਉ, ਨਸਉ, ਤੇ ਭੋਜੋਵਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਵੀਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਜਾਤੀ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਸਮੰਤਤਾ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਂ ਸਸਮਨਾਮਥਭੋਜਭਗਾਮਯ । ਦ੍ਰੂਤਮਧ੍ਯਾ ਤਤਭਗਾਗਥੋਨਨਜਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਸਮਨਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਭੋਜ ਤੇ ਭਗਾ ਨਾਲ; ਦ੍ਰੁਤ ਤੇ ਮੱਧ ਭਗਾ, ਗਥਾ ਤੇ ਨਨਜਯਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਗਵਤੀ ਸਸਮਗਾ ਭਭਭਗੋਗਥੋ ਸ੍ਮृਤਾ । ਰੁਦ੍ਰਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤੋਸਭਗਾਸਮਜਾਗੋਗਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੩.

ਵੇਗਵਤੀ ਛੰਦ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਭਭਭਾਗੋਗਥਾ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਵਿਸਤਾਰਾ ਉਹ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਸਭਗਾ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਜਾਗੋਗਥਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਾਗੋਗਥੋਦ੍ਰੋਣੌ ਗੋਗੌ ਵੈ ਕੇਤੁਮਤ੍ਯਪਿ । ਆਖ੍ਯਾਨਿਕੀ ਤਤਜਗਾਗਥੋਤਤਜਗਾਗਥ ।। ੩੩੩.

ਰਜਸਾਗੋਗਥਾ ਅਤੇ ਉਦ੍ਰੋਣ ਛੰਦ ਹਨ; ਗੋਗਾ ਛੰਦ ਕੇਤੁਮਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਆਖਿਆਨਿਕੀ ਛੰਦ ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਗਾਗਥਾ ਅਤੇ ਤਟਜਗਾਗਥਾ ਹਨ।

ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਿਕੀ ਤ੍ਤੌ ਜਯਗਾਤੌ ਜਗੋਗਥ । ਸੌਮਲੌ ਗਥਲਭਭਾਵੌ ਭਵੇਦ੍ਧਰਿਣਵਲ੍ਲਭਾ ।। ੩੩੩.

ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਿਕੀ ਉਹ ਛੰਦ ਹੈ ਜੋ ਉਲਟ ਹੈ; ਜਯਗਾਤਉ ਅਤੇ ਜਗੋਗਥਾ ਛੰਦ ਫਿਰ ਹਨ। ਸੌਮਲਾ ਅਤੇ ਗਥਲਭਭਾਵਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰੀਣਵੱਲਭਾ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੌਵਨੌਗਾਥਨਜਜਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਪਰਕ੍ਰਮਂ । ਪੁष੍ਪਿਤਾ ਨਨਵਯਾਨਜਜਾਵੋਗਥੋ ਰਜੌ ।। ੩੩੩.

ਲੌਵਨੌਗਾਥਾ ਅਤੇ ਨਜਜਾ ਉਹ ਛੰਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੁਸ਼ਪਿਤਾ, ਨਨਵਯਾਨਜਜਾ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵੋਗਥਾ ਵੀ ਹਨ।

ਵੋਜਥੋ ਜਵਜਵਾਗੌ ਮੂਲੇ ਪਨਮਤੀ ਸ਼ਿਖਾ । ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਨਾਗਾਭਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ੍ਨਾਗਨ੍ਤਤੋ ਯੁਜਿ । ਖਞ੍ਜਾ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੩੩.

ਵੋਜਥਾ ਅਤੇ ਜਵਜਵਾਗਾ ਛੰਦ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਨਮਤੀ ਛੰਦ ਚੋਟੀ ਤੇ ਹੈ। ਅਠਾਈ ਨਾਗਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਖੰਜਾ ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਤਿਵਿਚ੍ਛੇਦ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਯੌ ਗਣੌ । ਯੌਸਃ ਕੁਮਾਰਲਾਲਿਤਾ ਤੌ ਗੌ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਤਿਵਿਛੇਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਣ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਕੁਮਾਰਲਾਲਿਤਾ ਛੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਉ ਛੰਦ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲਾ ਮਮਮਾਗਣੈਰ੍ਭੂਤਗਣੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਮਾਣਵਕਾਕ੍ਰੀੜਿਤਕਂ ਵਨੌ ਹਲਮੁਖੀ ਵਸਃ ।। ੩੩੪.

ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ ਛੰਦ ਮਮਮਾਗਣ ਅਤੇ ਭੂਤਗਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਾਣਵਕਾ ਛੰਦ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਨਉ ਛੰਦ ਹਲਮੁਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਸਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਜਙ੍ਗਸ਼ਿਸ਼ੁਸੂਤਾਨੌ ਮੇਹਨਂ ਮਰੁਤਂ ਨਨੌ। ਭਵੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਵਿਰਾਡ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਂ ਸਮੌ ਜਗੌ ।। ੩੩੪.

ਭੁਜੰਗਸ਼ਿਸੁ ਅਤੇ ਸੂਤਾਨਉ ਛੰਦ ਹਨ; ਮਹਨਾ ਛੰਦ ਮਰੁਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਨਉ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਵਿਰਾਡਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਾ ਅਤੇ ਸਮਉ ਜਗਉ ਹਨ।

ਪਣਵੋਮਲਯੋਮਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜੌ ਗੌ ਮਯੂਰਸਾਰਿਣੀ । ਸਤ੍ਤਾਮਭਸਗਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਭਜਤਾਦ੍ਯੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੩੩੪.

ਪਣਵ ਅਤੇ ਮਲਯੋਮਹ ਛੰਦ ਹਨ; ਜੌਗਉ ਛੰਦ ਮਯੂਰਸਾਰੀਣੀ ਹੈ। ਸਤਾਮਭਸਗਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਮਵਤੀ ਭਸਸਗਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਾਵਜ੍ਰਾ ਤਜੌ ਜਗੌ । ਜਤੌ ਜਗੌ ਗੂਪਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਯੁਪਜਾਤਯਃ ।। ੩੩੪.

ਰੁਕਮਵਤੀ ਅਤੇ ਭਸਸਗਾ ਛੰਦ ਹਨ, ਇੰਦਰਵਜਰਾ ਅਤੇ ਤਜਉ ਜਗਉ ਹਨ। ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਗਉ ਛੰਦ ਗੂਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਪਜਾਤੀ ਛੰਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।