ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕृਤਿਸ਼੍ਚਾਤਿਧृਤਿਵृਤ੍ਤੀ ਅਤ੍ਯष੍ਟਿष੍ਚਾष੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਤਃ । ਅਤਿਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰੀ ਸ਼ਕ੍ਕਰੀਤਿ ਅਤਿਜਗਤੀ ਜਗਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੧.

ਮਾਪ ਵਧੇਰੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਅਤਿਅਸ਼ਟੀ' ਤੇ 'ਅਸ਼ਟੀ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ' ਤੇ 'ਜਗਤੀ' ਵੀ।

ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਲੌਕਿਕਂਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਆਰ੍षਮਾਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਵृਹਤੀ ਅਨੁष੍ਟੁਵੁष੍ਣਿਗੀ ਰਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਲੋਕਿਕ ਹੈ; ਆਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ, ਇਸ਼ਟੁਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਪੰਕਤੀ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਤੇ ਰਿਤਮ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਮਧ੍ਯਯਾ ਸਹ । ਅਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਆਦਿਸ਼੍ਚ ਏਕੈਕਾਕ੍ਸ਼ਰਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੱਧ ਨਾਲ; 'ਅਤਿਉਕਤਾ', 'ਅਤਿਉਕਤ', ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਘੱਟ।

ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਦੋ ਗਣ੍ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਾਵਨ੍ਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਗਣਾ ਹ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਗਾਃ ।। ੩੩੧.

ਪੈਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੰਦ ਗਣ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਣ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ।

ਚਤੁਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਗਣਾ ਆਰ੍ਯ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾਂਯਾਂ ਵਿषਮੇਨਜਃ ।। ੩੩੧.

ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਗਣਾਂ ਦੀ ਆਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਆਰਿਆ, ਆਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ 'ਏਨਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षष੍ਠੋ ਜੋ ਨਲਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦਿਪਦਂ ਨਲੇ । ਸਪ੍ਤਮੇऽਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਨਲੇ ।। ੩੩੧.

ਛੇਵਾਂ 'ਜੋ' 'ਨਾ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੈਰ 'ਨਾ' ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ 'ਨਾ'।

ਅਰ੍ਦ੍ਧੇ ਪਦਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦਿ षष੍ਠ ਏਕੋ ਲਘੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿषੁ ਗਣੇषੁ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ, ਛੇਵਾਂ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ। ਤਿੰਨ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਆਰਿਆ, ਪੰਜ ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪੁਲਾਨ੍ਯਾਥ ਚਪਲਾ ਗੁਰੁਮਧ੍ਯਾਗਤੌ ਚ ਜੌ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥੌ ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਚਪਲਾ ਮੁਖਪੁਰ੍ਵਿਕਾ ।। ੩੩੧.

'ਵਿਪੁਲਾ' ਤੇ 'ਚਪਲਾ', ਜਦ ਮੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 'ਚਪਲਾ' ਮੁਖ-ਪੂਰਵਕ।

ਦ੍ਵਿਤੀਥੇ ਜਘਨਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਚਪਲਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਉਭਯੋਰ੍ਮਹਾਚਪਲਾ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਤੁਲ੍ਯਕਾ ।। ੩੩੧.

ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, 'ਚਪਲਾ ਆਰਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ 'ਚਪਲਾ', ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦਯ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ।

ਅਨ੍ਤ੍ਯੇਨਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨੋਪਗੀਤਿਰੁਦ੍‌ਗੀਤਿਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਰ੍ਦ੍ਧੇ ਰਕ੍ਸ਼ਗਣਾ ਆਰ੍ਯ੍ਯਾ ਗੀਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਥ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ।। ੩੩੧.

ਅੰਤ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ, 'ਉਪਗੀਤਿ' ਤੇ 'ਉਦਗੀਤਿ' ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਗਣ ਆਰਿਆ ਹਨ; ਗੀਤ ਛੰਦ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ।

ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾ ਸ੍ਯਾਦਯੁष੍ਪਾਦੇ ਸਮੇ ਨਲਃ । ਵਸਵੋऽਨ੍ਤੇ ਵਨਗਾਸ਼੍ਚ ਗੋਪੁਚ੍ਛਨ੍ਦਸ਼ਕਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਵੈਤਾਲੀਯ ਦੋ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਨਾ' ਬਰਾਬਰ। ਵਸੁ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਨਗਾ; 'ਗੋਪੁੱਛ' ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਭਗਣਆਨ੍ਤਾ ਪਾਟਲਿਕਾ ਸ਼ੇषੇ ਪਰੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਸਾਕਂ षਡ੍ਵਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾਯੁਕ੍ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੩੧.

ਭਾਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਾਟਲਿਕਾ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਛੇ ਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਿਲਾ-ਝੁਲਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸਾਕਂ ਤृਤੀਯੇਨ ਸਹਸ੍ਰਯੁਕ੍ । ਉਦੀਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯੁਗਪਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੩੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ, ਪਿਛਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜ ਕੇ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਲ ਦੱਸਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਅਯੁਕ੍ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਨ੍ਤਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਯੁਗਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਆਰੁਹਾਸਿਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆੰਤਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਵਸਵਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਤ੍ਰਾਸਮਕਮੀਰਿਤਮ੍ । ਭਵੇਨ੍ਨਲਵਮੌ ਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਵਾ ਨਵਾਸਿਕਾ ।। ੩੩੧.

ਸੱਤ ਜਵਾਲਾ ਤੇ ਵਸੁ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਨੌ ਆਸਿਕਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵੋਕਃ ਪਞ੍ਚਮਾष੍ਟੌ ਮੋ ਚਿਤ੍ਰ ਲਵਮਕਸ਼੍ਚਲਃ । ਪਰਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਚਿਤ੍ਰਾ ਪਾਦਾਕੁਲਕਮਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੩੧.

ਵਿਸ਼ਵੋਕਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਅੱਠ, ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਲਵਾ, ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ; ਯੁਗਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਉਪਚਿਤ੍ਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਦਾਕੁਲਕਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਿਤ ਹੈ।

ਗੀਤਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਲੋਪਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਾ ਲਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਰਿਤਾ । ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਾ ਤੂਲਿਕਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਗੀਤਾਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਮਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚੋਟੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਲਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਨ੍ਤੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞੇਜਨਸਮਾਵਲਾ । ਗੁ ਇਤ੍ਯੇਕਗੁਰੁਂ ਸਂਖ੍ਯਾਵਰ੍ਣਾਦ੍ਦਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਉਣਤੀਹ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਾ ਸਮਾਵਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੁ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਦਸ ਦੀ ਉਲਟ ਤੋਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਮਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵਿषਮਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਦੇ । ਸਮਨ੍ਤਾਵਤ੍ ਕृਤ੍ਵਕृਤਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਞ੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ — ਸਮ, ਅੱਧਾ ਸਮ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਮ; ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਣਾਕੇ, ਅੱਧਾ ਸਮ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਿषਮਞ੍ਚੈਵ ਵਾਸ੍ਯੂਨਮਤਿਵृਤ੍ਤਂ ਸਮਾਨ੍ਯਪਿ । ਗ੍ਲੌਚਤੁਃਪ੍ਰਮਾਣੀ ਸ੍ਯਾਦਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਤਾਨਕਂ ।। ੩੩੨.

ਵਿਸ਼ਮ ਤੇ ਘਾਟ ਛੰਦ ਅਤਿਵ੍ਰਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮ ਵੀ; ਗਲੌਕਾ ਚਾਰ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਤਾਨਕਾ ਹੋਰ ਹੈ।

ਪਾਦਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਨੌ ਨ ਪ੍ਰਥਮਾਸ੍ਮृਤੌ । ਬਾਲ੍ਯਮੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਥ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਂ ਯੁਜੇਯਤਃ ।। ੩੩੨.

ਪਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵਕਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਨ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਬਾਲਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਥਿਆ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਾ ਸਾਚ੍ਚਪਲਾ ਵਾ ਯੁਜਸ੍ਵਨਃ । ਵਿਪੁਲਾਯੁਗ੍ਨਸਪ੍ਤਮਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੩੨.

ਪਥਿਆ ਦਾ ਉਲਟ ਹੋਰ, ਚਪਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਪੁਲਾਯੁਗਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤੌਨ੍ਤੌ ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਨੇਕਾ ਚਕ੍ਰਜਾਤਿਃ ਸਮੀਰਿਤਾ । ਭਵੇਨ੍ ਪਦਚਤੁਰੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਦੇषੁ ਚ ।। ੩੩੨.

ਤਉਂਤਉ ਜਾਂ ਕਈ ਵਿਪੁਲਾ ਚੱਕਰ ਜਾਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਰ ਚਾਰ ਪਦ ਹਨ, ਤੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਧਾ।

ਗੁਰੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤ ਆਪੀਡਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਪੀਡੋ ਗਣਾਦਿਕਃ । ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸੇ ਮਞ੍ਜਰੀ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪੀਡ਼ਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਆਪੀਡ਼ਾ ਗਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਮੰਜਰੀ ਤੇ ਲਵਣੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਦਮृਤਧਾਰਾਖ੍ਯਾ ਉਦ੍ਧਤਾਦ੍ਯ੍ਚਯਤੇऽਧੁਨਾ । ਏਕਤਃ ਸਸਜਸਾਨਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸੌ ਜੋ ਗੋऽਥ ਭੌਨਜੌ ।। ੩੩੨.

ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਸਜਸਾਨਾ ਹਨ, ਤੇ ਸੌ, ਜੋ, ਗੋ ਜਾਂ ਭੌਨਜਾ ਨਹੀਂ।

ਨੋਗੋऽਥ ਸਜਸਾ ਗੋਗਸ੍ਤृਤੀਯਚਰਣਸ੍ਯ ਚ । ਸੌਰਭੇ ਕੇਚਨਭਗਾ ਲਲਿਤਞ੍ਚ ਨਮੌ ਜਸੌ ।। ੩੩੨.

ਗੋ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਜਸਾ, ਨਾ ਗੋਗਾ ਤੀਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ; ਸੌਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਗਾ ਹਨ, ਤੇ ਲਲਿਤਾ ਤੇ ਨਮਉ ਜਸਉ ਹਨ।

ਉਪਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦ੍ਯਂ ਸਮੌ ਜਸੌ । ਗੋਗਥਾਂ ਮਲਜਾ ਰੋਗਃ ਸਮੋ ਨਗਰਜਯਾਃ ਪਦੇ ।। ੩੩੨.

ਉਪਸਥਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ ਪਹਿਲਾ ਹਨ, ਸਮਉ ਤੇ ਜਸਉ; ਗੋਗਥਾ ਮਲਜਾ ਹੈ, ਰੋਗਾ ਸਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਗਰਜਾ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਮਲੌ ਸ੍ਵੌ ਨਸੌ ਅਥੋ ਭੋਜੋਵ ਇਰਿਤਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਰਾੜਾਰ੍षਭਾਖ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੩੨.

ਵਰਧਮਾਨਾ ਮਲਉ, ਸਵਉ, ਨਸਉ, ਤੇ ਭੋਜੋਵਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਵੀਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਜਾਤੀ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਸਮੰਤਤਾ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਂ ਸਸਮਨਾਮਥਭੋਜਭਗਾਮਯ । ਦ੍ਰੂਤਮਧ੍ਯਾ ਤਤਭਗਾਗਥੋਨਨਜਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੩੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਸਮਨਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਭੋਜ ਤੇ ਭਗਾ ਨਾਲ; ਦ੍ਰੁਤ ਤੇ ਮੱਧ ਭਗਾ, ਗਥਾ ਤੇ ਨਨਜਯਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।