ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

षਟ੍‌ਕਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਗਾਯਤ੍ਰੈਃ षਡ੍‌ਭਿਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕੇਨ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਵ੍ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਤਥੈਵ ਜਗਤੋਰਿਤਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਤੇ ਪੰਜ ਗਾਯਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਛੇ ਜਗਤੀਆਂ; ਇੱਕ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਤੇ ਜਗਤੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਜ੍ਜਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਧ੍ਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਤਃ । ਉਪਰਿष੍ਟਾਜ੍ਜੋਤਿਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚਕੇ ਤਥਾ ।। ੩੩੦.

ਜੋਤਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਉਪਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਭਵੇਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਮਤੀ षਟ੍‌ਕੇ ਛਨ੍ਦਃ ਕਕੁਦ੍ਮਤੀ । ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ਼ਿਸ਼ੁਮਧ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਪਿਪੀਲਿਕਮਧ੍ਯਮਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਸ਼ੰਕੁਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੰਦ ਕਕੁਦਮਤੀ ਵੀ; ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਚਾ, ਉਹ ਪੀਪੀਲੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਵृਦੇਕੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਭੂਮਿਜੈਕੇਨਾਧਿਕੇਨ ਦ੍ਵਿਹੀਨਾ ਚ ਚਿਰਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉਲਟਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਜੌ ਹੈ, ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਪਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਭੂਮਿ-ਜਨਮਿਆ ਵਧਾ ਕੇ, ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਟ੍‌ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਂ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧੋ ਦੈਵਤਾਦਿਤਃ । ਆਦਿਪਾਦਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦਸਾਂ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋ ਵਧਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੰਦ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਜੀਵੋ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਚ । ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ਼੍ਚ षੜ ਜਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਾਃ षੜ ਜੋ ਵृषਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਜੀਵ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੁਰ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਛ ਵੀ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੋ ਧੈਵਤਸ੍ਤਥਾ । ਨਿषਾਦਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸਾਹਡ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪਿਸਡ੍ਗਕਃ ।। ੩੩੦.

ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧ, ਪੰਜਵਾਂ, ਧੈਵਤ; ਨਿਸ਼ਾਦ, ਚਿੱਟਾ, ਸਾਹੜਗ, ਅਤੇ ਪਿਸੜਗਕ।

ਕृष੍ਣੋ ਨੀਲੋ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਗੌਰੀ ਗਾਯਤ੍ਰਿਮੁਖ੍ਯਕੇ । ਗੋਰੋਚਨਾਭਾਃ ਕृਤਯੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਹਿ ਸ਼੍ਯਾਮਲਂ ।। ੩੩੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਤੇ ਗੋਰੀ; ਗਾਇਤਰੀ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ; ਗੋਰੋਚਨਾ ਵਰਗੇ ਰੂਪ; ਜੋਤ, ਛੰਦ, ਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮਾਹ੍ਗਿਰਸੌ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਭਾਰ੍ਗਵਃ ਕੌਸ਼ਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਸ਼ਿष੍ਠੋ ਗੋਤ੍ਰਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਵੈਸ਼, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਆੰਗਿਰਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਭਾਰਗਵ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ — ਇਹ ਗੋਤ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁਃਸ਼ਤਮੁਤ੍ਕृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਕृਤੇਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਅਭਿਸਂਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕृਤਿਸ੍ਤਾਨਿ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵੈ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੩੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਸੌ ਮਾਪ ਹੈ; ਘਾਟ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਛੱਡਣੇ ਹਨ। ਉਲਟਾ ਹੱਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਛੰਦ ਅਲੱਗ ਹਨ।

ਕृਤਿਸ਼੍ਚਾਤਿਧृਤਿਵृਤ੍ਤੀ ਅਤ੍ਯष੍ਟਿष੍ਚਾष੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਤਃ । ਅਤਿਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰੀ ਸ਼ਕ੍ਕਰੀਤਿ ਅਤਿਜਗਤੀ ਜਗਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੧.

ਮਾਪ ਵਧੇਰੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਅਤਿਅਸ਼ਟੀ' ਤੇ 'ਅਸ਼ਟੀ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ' ਤੇ 'ਜਗਤੀ' ਵੀ।

ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਲੌਕਿਕਂਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਆਰ੍षਮਾਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਵृਹਤੀ ਅਨੁष੍ਟੁਵੁष੍ਣਿਗੀ ਰਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਲੋਕਿਕ ਹੈ; ਆਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ, ਇਸ਼ਟੁਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਪੰਕਤੀ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਤੇ ਰਿਤਮ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਮਧ੍ਯਯਾ ਸਹ । ਅਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਆਦਿਸ਼੍ਚ ਏਕੈਕਾਕ੍ਸ਼ਰਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੱਧ ਨਾਲ; 'ਅਤਿਉਕਤਾ', 'ਅਤਿਉਕਤ', ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਘੱਟ।

ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਦੋ ਗਣ੍ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਾਵਨ੍ਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਗਣਾ ਹ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਗਾਃ ।। ੩੩੧.

ਪੈਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੰਦ ਗਣ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਣ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ।

ਚਤੁਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਗਣਾ ਆਰ੍ਯ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾਂਯਾਂ ਵਿषਮੇਨਜਃ ।। ੩੩੧.

ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਗਣਾਂ ਦੀ ਆਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਆਰਿਆ, ਆਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ 'ਏਨਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षष੍ਠੋ ਜੋ ਨਲਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦਿਪਦਂ ਨਲੇ । ਸਪ੍ਤਮੇऽਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਨਲੇ ।। ੩੩੧.

ਛੇਵਾਂ 'ਜੋ' 'ਨਾ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੈਰ 'ਨਾ' ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ 'ਨਾ'।

ਅਰ੍ਦ੍ਧੇ ਪਦਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦਿ षष੍ਠ ਏਕੋ ਲਘੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿषੁ ਗਣੇषੁ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ, ਛੇਵਾਂ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ। ਤਿੰਨ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਆਰਿਆ, ਪੰਜ ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪੁਲਾਨ੍ਯਾਥ ਚਪਲਾ ਗੁਰੁਮਧ੍ਯਾਗਤੌ ਚ ਜੌ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥੌ ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਚਪਲਾ ਮੁਖਪੁਰ੍ਵਿਕਾ ।। ੩੩੧.

'ਵਿਪੁਲਾ' ਤੇ 'ਚਪਲਾ', ਜਦ ਮੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 'ਚਪਲਾ' ਮੁਖ-ਪੂਰਵਕ।

ਦ੍ਵਿਤੀਥੇ ਜਘਨਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਚਪਲਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਉਭਯੋਰ੍ਮਹਾਚਪਲਾ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਤੁਲ੍ਯਕਾ ।। ੩੩੧.

ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, 'ਚਪਲਾ ਆਰਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ 'ਚਪਲਾ', ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦਯ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ।

ਅਨ੍ਤ੍ਯੇਨਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨੋਪਗੀਤਿਰੁਦ੍‌ਗੀਤਿਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਰ੍ਦ੍ਧੇ ਰਕ੍ਸ਼ਗਣਾ ਆਰ੍ਯ੍ਯਾ ਗੀਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਥ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ।। ੩੩੧.

ਅੰਤ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ, 'ਉਪਗੀਤਿ' ਤੇ 'ਉਦਗੀਤਿ' ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਗਣ ਆਰਿਆ ਹਨ; ਗੀਤ ਛੰਦ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ।

ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾ ਸ੍ਯਾਦਯੁष੍ਪਾਦੇ ਸਮੇ ਨਲਃ । ਵਸਵੋऽਨ੍ਤੇ ਵਨਗਾਸ਼੍ਚ ਗੋਪੁਚ੍ਛਨ੍ਦਸ਼ਕਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਵੈਤਾਲੀਯ ਦੋ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਨਾ' ਬਰਾਬਰ। ਵਸੁ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਨਗਾ; 'ਗੋਪੁੱਛ' ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਭਗਣਆਨ੍ਤਾ ਪਾਟਲਿਕਾ ਸ਼ੇषੇ ਪਰੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਸਾਕਂ षਡ੍ਵਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾਯੁਕ੍ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੩੧.

ਭਾਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਾਟਲਿਕਾ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਛੇ ਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਿਲਾ-ਝੁਲਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸਾਕਂ ਤृਤੀਯੇਨ ਸਹਸ੍ਰਯੁਕ੍ । ਉਦੀਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯੁਗਪਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ।। ੩੩੧.

ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ, ਪਿਛਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜ ਕੇ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਲ ਦੱਸਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਅਯੁਕ੍ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਨ੍ਤਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਯੁਗਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਆਰੁਹਾਸਿਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆੰਤਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਵਸਵਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਤ੍ਰਾਸਮਕਮੀਰਿਤਮ੍ । ਭਵੇਨ੍ਨਲਵਮੌ ਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਵਾ ਨਵਾਸਿਕਾ ।। ੩੩੧.

ਸੱਤ ਜਵਾਲਾ ਤੇ ਵਸੁ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਨੌ ਆਸਿਕਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵੋਕਃ ਪਞ੍ਚਮਾष੍ਟੌ ਮੋ ਚਿਤ੍ਰ ਲਵਮਕਸ਼੍ਚਲਃ । ਪਰਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਚਿਤ੍ਰਾ ਪਾਦਾਕੁਲਕਮਿਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੩੧.

ਵਿਸ਼ਵੋਕਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਅੱਠ, ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਲਵਾ, ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ; ਯੁਗਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਉਪਚਿਤ੍ਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਦਾਕੁਲਕਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਿਤ ਹੈ।

ਗੀਤਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਲੋਪਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਾ ਲਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਜ੍ਯੋਤਿਰੀਰਿਤਾ । ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਾ ਤੂਲਿਕਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਗੀਤਾਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਮਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚੋਟੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਲਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਨ੍ਤੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞੇਜਨਸਮਾਵਲਾ । ਗੁ ਇਤ੍ਯੇਕਗੁਰੁਂ ਸਂਖ੍ਯਾਵਰ੍ਣਾਦ੍ਦਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੩੩੧.

ਉਣਤੀਹ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਾ ਸਮਾਵਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੁ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਦਸ ਦੀ ਉਲਟ ਤੋਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਮਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਸਮਂ ਵਿषਮਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਦੇ । ਸਮਨ੍ਤਾਵਤ੍ ਕृਤ੍ਵਕृਤਮਰ੍ਦ੍ਧਸਮਞ੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੩੩੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ — ਸਮ, ਅੱਧਾ ਸਮ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਮ; ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਣਾਕੇ, ਅੱਧਾ ਸਮ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।