ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਨੀਵृਤ੍ ਨਾਗੀ ਨਵਨਵਰ੍ਤ੍ਤੁਭਿਃ । ਵਾਰਾਹੀ ਰਸਦ੍ਵਿਰਸਾ ਛਮ੍ਦਸ਼੍ਚਾਥ ਤृਤੀਯਕਪ੍ ।। ੩੩੦.

ਗਾਯਤਰੀ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ, ਸੱਪ ਵਰਗੀ, ਨੌ ਤੇ ਨੌ ਘੁੰਮਣਾਂ ਵਾਲੀ; ਵਾਰਾਹੀ, ਰਸ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਸ ਵਾਲੀ, ਛੰਦ, ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਪੈਰ।

ਦ੍ਵਿषਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਸ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈष੍ਟਭੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਉष੍ਣਿਕ੍ ਛਨ੍ਦੋऽष੍ਟਵਸੁਕੈਃ ਪਾਦੈਰ੍ਵੇਦੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੦.

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਸੁਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੋਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਸੁਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਕੁਬੁष੍ਣਿਗष੍ਟਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਵਰ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਸਃ । ਪੁਨਰੁष੍ਣਿਕ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸੁਵਸ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਕਕੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ਼ਣਿਕ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਪਰੋष੍ਣਿਕ੍ ਪਰਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁष੍ਣਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਾष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਰਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉੱਤਮ ਉਸ਼ਣਿਕ, ਉੱਤਮ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਅष੍ਟਾਰ੍ਕਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਰ੍ਣੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਮਧ੍ਯੇऽਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਕਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਵृਹਤੀਜਗਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਵੋਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਕੋ ਯਦਿ ।। ੩੩੦.

ਅੱਠ ਅਰਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਗਾਯਤਰੀ, ਜਗਤੀ ਜਾਂ ਵ੍ਰਹਤੀ ਤੋਂ ਹੋਵੇ।

ਤृਤੀਯਃ ਪਥ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਯਂ ਕੁਸਾਰਿਣੀ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਗ੍ਰੀਵਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੋ ਵृਹਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੦.

ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਪਥਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੁਸਾਰੀਣੀ; ਮੋਢੇ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਗੋਡੇ ਯਕਸ਼ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਲਈ ਵੀ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਦ੍‌ ਵृਹਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ ਵृਹਤੀ ਪੁਨਃ । ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਨਵਕਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਦਿਗ੍ਵਿਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵष੍ਟਵਰ੍ਣਿਕਾਃ ।। ੩੩੦.

ਉਪਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਫਿਰ ਵ੍ਰਹਤੀ; ਕਦੇ ਨੌ ਥਾਂ, ਚਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਮਹਾਵृਹਤੀ ਜਾਗਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਤੋ ਵृਹਤ੍ਯਪ੍ਰਿ । ਭਣ੍ਡਿਲਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਕਾष੍ਟਾष੍ਟਵਰ੍ਣਕੈਃ ।। ੩੩੦.

ਮਹਾਵ੍ਰਹਤੀ ਜਗਤੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਭੰਡਿਲਾ ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਰਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੌ ਵੇਦਯੁਜੌ ਸਤਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਕੌ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਪਙਕ੍ਤਿਃ ਪੁਰਤਃ ਪਵਾਦਾਸ੍ਤਾਰਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਕਾ ।। ੩੩੦.

ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵੈਦ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਉਲਟ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪੰਕਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਪਵਾਦਾ ਤਾਰਾ ਪੰਕਤੀ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਕਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਸ਼ੋ ਦ੍ਵਯਂ । ਪਦਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚ ਭਵੇਚ੍ਚਤੁषਕਂ षਟ੍‌ਕਕਤ੍ਰਯੇਮ੍ ।। ੩੩੦.

ਅੱਖਰ ਪੰਕਤੀ ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੋ; ਪਦ ਪੰਕਤੀ ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਛੇ ਤੇ ਤਿੰਨ।

षਟ੍‌ਕਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਗਾਯਤ੍ਰੈਃ षਡ੍‌ਭਿਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕੇਨ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਵ੍ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਤਥੈਵ ਜਗਤੋਰਿਤਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਤੇ ਪੰਜ ਗਾਯਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਛੇ ਜਗਤੀਆਂ; ਇੱਕ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਤੇ ਜਗਤੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਜ੍ਜਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਧ੍ਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਤਃ । ਉਪਰਿष੍ਟਾਜ੍ਜੋਤਿਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚਕੇ ਤਥਾ ।। ੩੩੦.

ਜੋਤਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਉਪਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਭਵੇਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਮਤੀ षਟ੍‌ਕੇ ਛਨ੍ਦਃ ਕਕੁਦ੍ਮਤੀ । ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ਼ਿਸ਼ੁਮਧ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਪਿਪੀਲਿਕਮਧ੍ਯਮਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਸ਼ੰਕੁਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੰਦ ਕਕੁਦਮਤੀ ਵੀ; ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਚਾ, ਉਹ ਪੀਪੀਲੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਵृਦੇਕੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਭੂਮਿਜੈਕੇਨਾਧਿਕੇਨ ਦ੍ਵਿਹੀਨਾ ਚ ਚਿਰਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉਲਟਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਜੌ ਹੈ, ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਪਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਭੂਮਿ-ਜਨਮਿਆ ਵਧਾ ਕੇ, ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਟ੍‌ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਂ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧੋ ਦੈਵਤਾਦਿਤਃ । ਆਦਿਪਾਦਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦਸਾਂ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋ ਵਧਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੰਦ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਜੀਵੋ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਚ । ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ਼੍ਚ षੜ ਜਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਾਃ षੜ ਜੋ ਵृषਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਜੀਵ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੁਰ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਛ ਵੀ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੋ ਧੈਵਤਸ੍ਤਥਾ । ਨਿषਾਦਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸਾਹਡ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪਿਸਡ੍ਗਕਃ ।। ੩੩੦.

ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧ, ਪੰਜਵਾਂ, ਧੈਵਤ; ਨਿਸ਼ਾਦ, ਚਿੱਟਾ, ਸਾਹੜਗ, ਅਤੇ ਪਿਸੜਗਕ।

ਕृष੍ਣੋ ਨੀਲੋ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਗੌਰੀ ਗਾਯਤ੍ਰਿਮੁਖ੍ਯਕੇ । ਗੋਰੋਚਨਾਭਾਃ ਕृਤਯੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਹਿ ਸ਼੍ਯਾਮਲਂ ।। ੩੩੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਤੇ ਗੋਰੀ; ਗਾਇਤਰੀ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ; ਗੋਰੋਚਨਾ ਵਰਗੇ ਰੂਪ; ਜੋਤ, ਛੰਦ, ਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮਾਹ੍ਗਿਰਸੌ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਭਾਰ੍ਗਵਃ ਕੌਸ਼ਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਸ਼ਿष੍ਠੋ ਗੋਤ੍ਰਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਵੈਸ਼, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਆੰਗਿਰਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਭਾਰਗਵ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ — ਇਹ ਗੋਤ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁਃਸ਼ਤਮੁਤ੍ਕृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਕृਤੇਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਅਭਿਸਂਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕृਤਿਸ੍ਤਾਨਿ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵੈ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੩੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਸੌ ਮਾਪ ਹੈ; ਘਾਟ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਛੱਡਣੇ ਹਨ। ਉਲਟਾ ਹੱਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਛੰਦ ਅਲੱਗ ਹਨ।

ਕृਤਿਸ਼੍ਚਾਤਿਧृਤਿਵृਤ੍ਤੀ ਅਤ੍ਯष੍ਟਿष੍ਚਾष੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਤਃ । ਅਤਿਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰੀ ਸ਼ਕ੍ਕਰੀਤਿ ਅਤਿਜਗਤੀ ਜਗਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੧.

ਮਾਪ ਵਧੇਰੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; 'ਅਤਿਅਸ਼ਟੀ' ਤੇ 'ਅਸ਼ਟੀ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। 'ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ' ਤੇ 'ਸ਼ੱਕਰੀ', 'ਅਤਿਜਗਤੀ' ਤੇ 'ਜਗਤੀ' ਵੀ।

ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਲੌਕਿਕਂਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਆਰ੍षਮਾਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਵृਹਤੀ ਅਨੁष੍ਟੁਵੁष੍ਣਿਗੀ ਰਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਲੋਕਿਕ ਹੈ; ਆਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ, ਇਸ਼ਟੁਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਪੰਕਤੀ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਤੇ ਰਿਤਮ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਮਧ੍ਯਯਾ ਸਹ । ਅਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਆਦਿਸ਼੍ਚ ਏਕੈਕਾਕ੍ਸ਼ਰਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੱਧ ਨਾਲ; 'ਅਤਿਉਕਤਾ', 'ਅਤਿਉਕਤ', ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਘੱਟ।

ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਦੋ ਗਣ੍ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਾਵਨ੍ਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਗਣਾ ਹ੍ਯਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਗਾਃ ।। ੩੩੧.

ਪੈਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੰਦ ਗਣ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਣ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ।

ਚਤੁਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਗਣਾ ਆਰ੍ਯ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾਂਯਾਂ ਵਿषਮੇਨਜਃ ।। ੩੩੧.

ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਗਣਾਂ ਦੀ ਆਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਆਰਿਆ, ਆਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ 'ਏਨਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षष੍ਠੋ ਜੋ ਨਲਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦਿਪਦਂ ਨਲੇ । ਸਪ੍ਤਮੇऽਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਨਲੇ ।। ੩੩੧.

ਛੇਵਾਂ 'ਜੋ' 'ਨਾ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪੈਰ 'ਨਾ' ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ 'ਨਾ'।

ਅਰ੍ਦ੍ਧੇ ਪਦਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦਿ षष੍ਠ ਏਕੋ ਲਘੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿषੁ ਗਣੇषੁ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੩੧.

ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ, ਛੇਵਾਂ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ। ਤਿੰਨ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਆਰਿਆ, ਪੰਜ ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਪੁਲਾਨ੍ਯਾਥ ਚਪਲਾ ਗੁਰੁਮਧ੍ਯਾਗਤੌ ਚ ਜੌ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥੌ ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਚਪਲਾ ਮੁਖਪੁਰ੍ਵਿਕਾ ।। ੩੩੧.

'ਵਿਪੁਲਾ' ਤੇ 'ਚਪਲਾ', ਜਦ ਮੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 'ਚਪਲਾ' ਮੁਖ-ਪੂਰਵਕ।

ਦ੍ਵਿਤੀਥੇ ਜਘਨਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾ ਚਪਲਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਉਭਯੋਰ੍ਮਹਾਚਪਲਾ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਤੁਲ੍ਯਕਾ ।। ੩੩੧.

ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, 'ਚਪਲਾ ਆਰਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ 'ਚਪਲਾ', ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦਯ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ।