ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰੇਣ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਅਲ੍ਪੇ ਮਹਤਿ ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਫਲਮਾਢ੍ਯਦਰਿਦ੍ਰਯੋਃ ।। ੩੨੭.

ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲਈ ਫਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਗਦ੍ਵਯਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਕਲ੍ਪਯੇਜ੍ਜੀਵਨਾਯ ਚ । ਧਨਸ੍ਯ ਭਾਗਮੇਕਨ੍ਤੁ ਅਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤਂ ਯਤਃ ।। ੩੨੭.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵੇਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੁਲਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਂਭਾਕ੍ । ਮृਤ੍ਕष੍ਠੇष੍ਟਕਸ਼ੈਲਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕੋਟਿਗੁਣਂ ਫਲਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੀਸ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਇੱਟ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੇष੍ਟਕਸੁਰਾਗਾਰਕਾਰੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪਾਂਸ਼ੁਨਾ ਕ੍ਰੀਡਮਾਨੋਪਿ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਭਾਕ੍ ।। ੩੨੭.

ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਜੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮੂਲਜੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਙ੍ਗਲੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗਣੌ ਮ੍ਲੌ ਦ੍ਵੌ ਜੌ ਸ੍ਤੌ ਤ੍ਰਿਕੌ ਗਣਾਃ ।। ੩੨੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਗਲ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਸਰਵ, ਆਦੀ, ਮੱਧ, ਅੰਤ, ਮਲਉ, ਦੋ, ਜਉ, ਸਤਉ, ਤ੍ਰਿਕ—ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪਾਦਾਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਯੋਗਾਦ੍‌ ਵਿਸਰ੍ਗਤਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਾਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੀਯਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੨੮.

ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆੰਜਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਾਧ੍ਮਾਨੀਯਤੋ ਦੀਰ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗ੍ਲੌ ਨੌ ਗਣਾਵਿਹ । ਵਸਵੋष੍ਟੌ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਲੋਪਤਃ ।। ੩੨੮.

ਫੂਕਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੰਮੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ 'ਗਲੌ' ਤੇ 'ਨੌ' ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੱਠ ਵਸੁ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਪਾਦ ਆਪਾਦਪੂਰਣੇ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੋ ਵਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਜਗਤ੍ਯਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾਃ ਪਾਦੋ ਵਿਰਾਜੋ ਦਿਸ਼ ਈਰਿਤਾਃ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੈਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਹੈ; ਗਾਯਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ; ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਤੋ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਕਾਦਿਪਾਦਕਂ । ਆਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਮਿਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਾ ਪੈਰ ਹਨ; ਛੰਦ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ।

ਸਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਪਦੇ ਨੀਵृਤ੍ ਤਤ੍‌ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਦਿ षਟ੍ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ । ਬਧਁਮਾਨਾ षੜष੍ਟਾष੍ਟਾ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ षਡ੍ ਵਸੂਭੂਵਰੈਃ ।। ੩੩੦.

ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਛੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ; ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਛੇ, ਅੱਠ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਛੇ ਵਸੁ ਤੇ ਭੂਵਰ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਨੀਵृਤ੍ ਨਾਗੀ ਨਵਨਵਰ੍ਤ੍ਤੁਭਿਃ । ਵਾਰਾਹੀ ਰਸਦ੍ਵਿਰਸਾ ਛਮ੍ਦਸ਼੍ਚਾਥ ਤृਤੀਯਕਪ੍ ।। ੩੩੦.

ਗਾਯਤਰੀ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ, ਸੱਪ ਵਰਗੀ, ਨੌ ਤੇ ਨੌ ਘੁੰਮਣਾਂ ਵਾਲੀ; ਵਾਰਾਹੀ, ਰਸ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਸ ਵਾਲੀ, ਛੰਦ, ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਪੈਰ।

ਦ੍ਵਿषਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਸ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈष੍ਟਭੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਉष੍ਣਿਕ੍ ਛਨ੍ਦੋऽष੍ਟਵਸੁਕੈਃ ਪਾਦੈਰ੍ਵੇਦੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੦.

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਸੁਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੋਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਸੁਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਕੁਬੁष੍ਣਿਗष੍ਟਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਵਰ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਸਃ । ਪੁਨਰੁष੍ਣਿਕ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸੁਵਸ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਕਕੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ਼ਣਿਕ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਪਰੋष੍ਣਿਕ੍ ਪਰਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁष੍ਣਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਾष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਰਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉੱਤਮ ਉਸ਼ਣਿਕ, ਉੱਤਮ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਅष੍ਟਾਰ੍ਕਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਰ੍ਣੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਮਧ੍ਯੇऽਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਕਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਵृਹਤੀਜਗਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਵੋਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਕੋ ਯਦਿ ।। ੩੩੦.

ਅੱਠ ਅਰਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਗਾਯਤਰੀ, ਜਗਤੀ ਜਾਂ ਵ੍ਰਹਤੀ ਤੋਂ ਹੋਵੇ।

ਤृਤੀਯਃ ਪਥ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਯਂ ਕੁਸਾਰਿਣੀ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਗ੍ਰੀਵਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੋ ਵृਹਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੦.

ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਪਥਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੁਸਾਰੀਣੀ; ਮੋਢੇ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਗੋਡੇ ਯਕਸ਼ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਲਈ ਵੀ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਦ੍‌ ਵृਹਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ ਵृਹਤੀ ਪੁਨਃ । ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਨਵਕਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਦਿਗ੍ਵਿਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵष੍ਟਵਰ੍ਣਿਕਾਃ ।। ੩੩੦.

ਉਪਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਫਿਰ ਵ੍ਰਹਤੀ; ਕਦੇ ਨੌ ਥਾਂ, ਚਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਮਹਾਵृਹਤੀ ਜਾਗਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਤੋ ਵृਹਤ੍ਯਪ੍ਰਿ । ਭਣ੍ਡਿਲਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਕਾष੍ਟਾष੍ਟਵਰ੍ਣਕੈਃ ।। ੩੩੦.

ਮਹਾਵ੍ਰਹਤੀ ਜਗਤੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਭੰਡਿਲਾ ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਰਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੌ ਵੇਦਯੁਜੌ ਸਤਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਕੌ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਪਙਕ੍ਤਿਃ ਪੁਰਤਃ ਪਵਾਦਾਸ੍ਤਾਰਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਕਾ ।। ੩੩੦.

ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵੈਦ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਉਲਟ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪੰਕਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਪਵਾਦਾ ਤਾਰਾ ਪੰਕਤੀ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਕਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਸ਼ੋ ਦ੍ਵਯਂ । ਪਦਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚ ਭਵੇਚ੍ਚਤੁषਕਂ षਟ੍‌ਕਕਤ੍ਰਯੇਮ੍ ।। ੩੩੦.

ਅੱਖਰ ਪੰਕਤੀ ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੋ; ਪਦ ਪੰਕਤੀ ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਛੇ ਤੇ ਤਿੰਨ।

षਟ੍‌ਕਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਗਾਯਤ੍ਰੈਃ षਡ੍‌ਭਿਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕੇਨ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਵ੍ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਤਥੈਵ ਜਗਤੋਰਿਤਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਤੇ ਪੰਜ ਗਾਯਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਛੇ ਜਗਤੀਆਂ; ਇੱਕ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਤੇ ਜਗਤੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਸ੍ਤਾਜ੍ਜਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਧ੍ਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਤਃ । ਉਪਰਿष੍ਟਾਜ੍ਜੋਤਿਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚਕੇ ਤਥਾ ।। ੩੩੦.

ਜੋਤਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਉਪਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਭਵੇਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਮਤੀ षਟ੍‌ਕੇ ਛਨ੍ਦਃ ਕਕੁਦ੍ਮਤੀ । ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ਼ਿਸ਼ੁਮਧ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਪਿਪੀਲਿਕਮਧ੍ਯਮਾ ।। ੩੩੦.

ਛੇ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਸ਼ੰਕੁਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੰਦ ਕਕੁਦਮਤੀ ਵੀ; ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਚਾ, ਉਹ ਪੀਪੀਲੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਵृਦੇਕੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਭੂਮਿਜੈਕੇਨਾਧਿਕੇਨ ਦ੍ਵਿਹੀਨਾ ਚ ਚਿਰਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉਲਟਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਜੌ ਹੈ, ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਪਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਭੂਮਿ-ਜਨਮਿਆ ਵਧਾ ਕੇ, ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਟ੍‌ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਂ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧੋ ਦੈਵਤਾਦਿਤਃ । ਆਦਿਪਾਦਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦਸਾਂ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋ ਵਧਾ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੰਦ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਜੀਵੋ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਚ । ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ਼੍ਚ षੜ ਜਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਾਃ षੜ ਜੋ ਵृषਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਜੀਵ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੁਰ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਛ ਵੀ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੋ ਧੈਵਤਸ੍ਤਥਾ । ਨਿषਾਦਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸਾਹਡ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪਿਸਡ੍ਗਕਃ ।। ੩੩੦.

ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧ, ਪੰਜਵਾਂ, ਧੈਵਤ; ਨਿਸ਼ਾਦ, ਚਿੱਟਾ, ਸਾਹੜਗ, ਅਤੇ ਪਿਸੜਗਕ।

ਕृष੍ਣੋ ਨੀਲੋ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਗੌਰੀ ਗਾਯਤ੍ਰਿਮੁਖ੍ਯਕੇ । ਗੋਰੋਚਨਾਭਾਃ ਕृਤਯੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਹਿ ਸ਼੍ਯਾਮਲਂ ।। ੩੩੦.

ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਤੇ ਗੋਰੀ; ਗਾਇਤਰੀ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ; ਗੋਰੋਚਨਾ ਵਰਗੇ ਰੂਪ; ਜੋਤ, ਛੰਦ, ਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮਾਹ੍ਗਿਰਸੌ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਭਾਰ੍ਗਵਃ ਕੌਸ਼ਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਸ਼ਿष੍ਠੋ ਗੋਤ੍ਰਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ, ਵੈਸ਼, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਆੰਗਿਰਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਭਾਰਗਵ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ — ਇਹ ਗੋਤ ਹਨ।