ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵਵਾਦ੍ਯਮਯੀ ਘਣ੍ਟਾ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਦਨਮਰ੍ਥਕृਤ੍ । ਗੋਸ਼ਕृਨ੍ਮੂਤ੍ਰਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਭਸ੍ਮਵਾਰਿਭਿਃ ।। ੩੨੭.

ਸਾਰੇ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਘੰਟੀ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਵਾਜ਼ਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੋ-ਛਿਕ, ਗੋ-ਮੂਤਰ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੇਕ, ਭਸਮ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵੇਸ੍ਮਾਯਤਨਲਿਙ੍ਗਾਦੇਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ । ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ।। ੩੨੭.

ਘਰ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 'ਸਕੰਦ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤਃ ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰੋ ਵੇਦੇ ਲੋਕੇ ਗੀਤਃ षੜਕ੍ਸ਼ਰਃ । ਓਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਮ੍ਮੁਦ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵਟਵੀਜਵਤ੍ ।। ੩੨੭.

ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਆਖ਼ਰ 'ਓਮ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਲਈ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼।

ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਈਸ਼ਾਨਾਦ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ । षੜਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਭਾष੍ਯਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਕਦਮ੍ਬਕਂ ।। ੩੨੭.

'ਨਮਸਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ' ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸੂਤਰ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਗੁੱਝ ਹੈ।

ਯਦੋਁਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਏਤਾਵਤ੍ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਅਨੇਨ ਪੂਜਯੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਿਙ੍ਗੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੩੨੭.

'ਨਮਸਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ' ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਲੋਕਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਿਦਃ । ਯੋ ਨ ਪੂਜਯਤੇ ਲਿਙ੍ਗਨ੍ਨ ਸ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਦਿਭਾਜਨਂ ।। ੩੨੭.

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਜੇਹੜਾ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਚ੍ਚਨਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਮਤੋ ਯਜੇਤ੍ । ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਭੁਞ੍ਜੀਤਾਪੂਜ੍ਯ ਨੈਵ ਤਂ ।। ੩੨੭.

ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪੂਜਨਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਪੂਜਨਾਤ੍ । ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਪੂਜਾਤਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪੂਜਨਾਤ੍ ।। ੩੨੭.

ਰੁਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰੁਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਤਪੋਦਾਨੇ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵੇਦੇषੁ ਯਤ੍ ਫਲਂ । ਤਤ੍ ਫਲਂ ਕੋਟਿਗੁਣਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਭੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੨੭.

ਸਭ ਯਜਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਯੋਰ੍ਚ੍ਚਯੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਲ੍ਵੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ । ਸ਼ਤੈਕਾਦਸ਼ਿਕਂ ਯਾਵਤ੍ ਕੁਲਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਨਾਕਭਾਕ੍ ।। ੩੨੭.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਿਲਵਾ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰੇਣ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਅਲ੍ਪੇ ਮਹਤਿ ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਫਲਮਾਢ੍ਯਦਰਿਦ੍ਰਯੋਃ ।। ੩੨੭.

ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲਈ ਫਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਗਦ੍ਵਯਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਕਲ੍ਪਯੇਜ੍ਜੀਵਨਾਯ ਚ । ਧਨਸ੍ਯ ਭਾਗਮੇਕਨ੍ਤੁ ਅਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤਂ ਯਤਃ ।। ੩੨੭.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵੇਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੁਲਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਂਭਾਕ੍ । ਮृਤ੍ਕष੍ਠੇष੍ਟਕਸ਼ੈਲਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕੋਟਿਗੁਣਂ ਫਲਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੀਸ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਇੱਟ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੇष੍ਟਕਸੁਰਾਗਾਰਕਾਰੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪਾਂਸ਼ੁਨਾ ਕ੍ਰੀਡਮਾਨੋਪਿ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਭਾਕ੍ ।। ੩੨੭.

ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਜੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮੂਲਜੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਙ੍ਗਲੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗਣੌ ਮ੍ਲੌ ਦ੍ਵੌ ਜੌ ਸ੍ਤੌ ਤ੍ਰਿਕੌ ਗਣਾਃ ।। ੩੨੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਗਲ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਸਰਵ, ਆਦੀ, ਮੱਧ, ਅੰਤ, ਮਲਉ, ਦੋ, ਜਉ, ਸਤਉ, ਤ੍ਰਿਕ—ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪਾਦਾਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਯੋਗਾਦ੍‌ ਵਿਸਰ੍ਗਤਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਾਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੀਯਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੨੮.

ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆੰਜਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਾਧ੍ਮਾਨੀਯਤੋ ਦੀਰ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗ੍ਲੌ ਨੌ ਗਣਾਵਿਹ । ਵਸਵੋष੍ਟੌ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਲੋਪਤਃ ।। ੩੨੮.

ਫੂਕਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੰਮੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ 'ਗਲੌ' ਤੇ 'ਨੌ' ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੱਠ ਵਸੁ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਪਾਦ ਆਪਾਦਪੂਰਣੇ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੋ ਵਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਜਗਤ੍ਯਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾਃ ਪਾਦੋ ਵਿਰਾਜੋ ਦਿਸ਼ ਈਰਿਤਾਃ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੈਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਹੈ; ਗਾਯਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ; ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਤੋ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਕਾਦਿਪਾਦਕਂ । ਆਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਮਿਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਾ ਪੈਰ ਹਨ; ਛੰਦ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ।

ਸਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਪਦੇ ਨੀਵृਤ੍ ਤਤ੍‌ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਦਿ षਟ੍ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ । ਬਧਁਮਾਨਾ षੜष੍ਟਾष੍ਟਾ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ षਡ੍ ਵਸੂਭੂਵਰੈਃ ।। ੩੩੦.

ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਛੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ; ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਛੇ, ਅੱਠ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਛੇ ਵਸੁ ਤੇ ਭੂਵਰ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਨੀਵृਤ੍ ਨਾਗੀ ਨਵਨਵਰ੍ਤ੍ਤੁਭਿਃ । ਵਾਰਾਹੀ ਰਸਦ੍ਵਿਰਸਾ ਛਮ੍ਦਸ਼੍ਚਾਥ ਤृਤੀਯਕਪ੍ ।। ੩੩੦.

ਗਾਯਤਰੀ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ, ਸੱਪ ਵਰਗੀ, ਨੌ ਤੇ ਨੌ ਘੁੰਮਣਾਂ ਵਾਲੀ; ਵਾਰਾਹੀ, ਰਸ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਸ ਵਾਲੀ, ਛੰਦ, ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਪੈਰ।

ਦ੍ਵਿषਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਸ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈष੍ਟਭੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਉष੍ਣਿਕ੍ ਛਨ੍ਦੋऽष੍ਟਵਸੁਕੈਃ ਪਾਦੈਰ੍ਵੇਦੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੩੦.

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਸੁਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੋਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਸੁਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਕੁਬੁष੍ਣਿਗष੍ਟਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਵਰ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਸਃ । ਪੁਨਰੁष੍ਣਿਕ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਸੁਵਸ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਕਕੁਭ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ਼ਣਿਕ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਪਰੋष੍ਣਿਕ੍ ਪਰਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁष੍ਣਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਾष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਰਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਉੱਤਮ ਉਸ਼ਣਿਕ, ਉੱਤਮ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਅष੍ਟਾਰ੍ਕਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਰ੍ਣੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਮਧ੍ਯੇऽਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਕਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਵृਹਤੀਜਗਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਵੋਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਕੋ ਯਦਿ ।। ੩੩੦.

ਅੱਠ ਅਰਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਗਾਯਤਰੀ, ਜਗਤੀ ਜਾਂ ਵ੍ਰਹਤੀ ਤੋਂ ਹੋਵੇ।

ਤृਤੀਯਃ ਪਥ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਯਂ ਕੁਸਾਰਿਣੀ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਗ੍ਰੀਵਾ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੋ ਵृਹਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੩੦.

ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਪਥਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੁਸਾਰੀਣੀ; ਮੋਢੇ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਗੋਡੇ ਯਕਸ਼ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਲਈ ਵੀ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਦ੍‌ ਵृਹਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ ਵृਹਤੀ ਪੁਨਃ । ਕ੍ਕਚਿਨ੍ਨਵਕਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਦਿਗ੍ਵਿਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵष੍ਟਵਰ੍ਣਿਕਾਃ ।। ੩੩੦.

ਉਪਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਫਿਰ ਵ੍ਰਹਤੀ; ਕਦੇ ਨੌ ਥਾਂ, ਚਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਮਹਾਵृਹਤੀ ਜਾਗਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਤੋ ਵृਹਤ੍ਯਪ੍ਰਿ । ਭਣ੍ਡਿਲਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਕਾष੍ਟਾष੍ਟਵਰ੍ਣਕੈਃ ।। ੩੩੦.

ਮਹਾਵ੍ਰਹਤੀ ਜਗਤੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਵ੍ਰਹਤੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਭੰਡਿਲਾ ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਅੱਠ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਰਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੌ ਵੇਦਯੁਜੌ ਸਤਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਕੌ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਪਙਕ੍ਤਿਃ ਪੁਰਤਃ ਪਵਾਦਾਸ੍ਤਾਰਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਕਾ ।। ੩੩੦.

ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵੈਦ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਉਲਟ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪੰਕਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਪਵਾਦਾ ਤਾਰਾ ਪੰਕਤੀ ਹੈ।