ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅष੍ਟਮ੍ਯਾਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼੍ਯਾਂ ਤृਤੀਯਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਜਯਾਰ੍ਚ੍ਚਨਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪੂਜਯੇਤ੍ ਕਲਸੋਦਰੇ ।। ੩੨੬.

ਅੱਠਵੀਂ, ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੀਜੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜੈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਹੂਯਮਾਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਣਵੋ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰੋਜਸ ਈਦृਸ਼ਂ । ਮੂਲਞ੍ਚ ਵੌषਡਨ੍ਤੇਨ ਕੁਮ੍ਭਮੁਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੩੨੬.

ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 'ਓਮ' ਉਚਾਰਨ ਕਰੋ; ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ 'ਵੌਸ਼ਟ' ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਸ਼ ਮੂਦਰਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਵੇ।

ਹੋਮਯੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਰਦੂਰ੍ਵਾਜ੍ਯਮਮृਤਾਞ੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਮ੍ । ਪਾਯਸਞ੍ਚ ਪੁਰੋਡਾਸਮਯੁਤਨ੍ਤੁ ਪਜੇਨ੍ਮਨੁਂ ।। ੩੨੬.

ਦੂਧ, ਦੂਬ, ਘੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਖੀਰ ਤੇ ਪੂਰੇਡਾ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹਾਓ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੋ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਂ ਚਤੁਰ੍ਵਾਹੁਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਕਲਸਨ੍ਦਧਤ੍ । ਵਰਦਾਭਯਕਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਾਯਾਦ੍ਵੈ ਕੁਮ੍ਭਮੁਦ੍ਰਯਾ ।। ੩੨੬.

ਉਹ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਕਲਸ਼ ਫੜੇ ਹੋਏ; ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਸ਼ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਆਰੋਗ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਦੀਰ੍ਘਾਯੁਰੌषਧਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਅਪਮृਤ੍ਯੁਹਰੋ ਧ੍ਯਾਤਃ ਪੂਜਿਤੋऽਦ੍ਭੁਤ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੨੬.

ਸਿਹਤ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ, ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਦਵਾਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ਵ੍ਰਤੇਸ਼੍ਵਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਾਦੀਨਿष੍ਟ੍ਵਾ ਵ੍ਰਤਸਮ੍ਰ੍ਪਣਮ੍। ਅਰਿष੍ਟਸ਼ਮਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤਮਰਿष੍ਟਂ ਸੂਤ੍ਰਨਾਯਕਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਤਿਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਰਤ ਸਮਰਪਣ ਕਰੋ; ਅਸੁਭ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੂਤ੍ਰ-ਨਾਇਕ ਹੈ।

ਹੇਮਰਤ੍ਨਮਯਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਮਹਾਸ਼ਙ੍ਖਞ੍ਚ ਮਾਰਣੇ । ਆਪ੍ਯਾਯਨੇ ਸ਼ਙ੍ਖਸੂਤ੍ਰਂ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ ਪੂਤ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਨਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸ਼ੰਖ, ਵਾਧੇ ਲਈ ਸ਼ੰਖ-ਸੂਤ੍ਰ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਧਾ ਲਈ ਮੋਤੀ-ਸੂਤ੍ਰ ਵਰਤੋ।

ਸ੍ਫਾਟਿਕਂ ਭੂਤਿਦਂ ਕੌਸ਼ਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਰੁਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਜਂ । ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਁ ਚੋਤ੍ਤਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੨੭.

ਸਫ਼ਟਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੇਸ਼ਮ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁਦਰ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਰੁਦਰਾਕਸ਼, ਜਦੋਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੇਰੁਂ ਮੇਰੁਹੀਨਂ ਵਾ ਸੂਤ੍ਰਂ ਜਪ੍ਯਨ੍ਤੁ ਮਾਨਸਮ੍ । ਅਨਾਮਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜਪਂ ਭਾष੍ਯਨ੍ਤੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੩੨੭.

ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਮਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਮਿਕਾ ਤੋਂ ਅੰਗੂਠੇ ਵੱਲ ਮਾਲਾ ਚਲਾਉਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਪ ਨੂੰ ਉਚਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਨ ਮੇਰੁਂ ਲਙ੍ਘਯੇਜ੍ਜਪੇ । ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ਪਤਿਤੇ ਸੂਤ੍ਰੇ ਜਪ੍ਤਵ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਤर्जਨੀ ਤੋਂ ਅੰਗੂਠੇ ਵੱਲ ਮਾਲਾ ਚਲਾਉਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਪ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੂ ਮਣੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਜੇ ਬੇਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਮਾਲਾ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਸੌ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਵਾਦ੍ਯਮਯੀ ਘਣ੍ਟਾ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਦਨਮਰ੍ਥਕृਤ੍ । ਗੋਸ਼ਕृਨ੍ਮੂਤ੍ਰਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਭਸ੍ਮਵਾਰਿਭਿਃ ।। ੩੨੭.

ਸਾਰੇ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਘੰਟੀ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਵਾਜ਼ਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੋ-ਛਿਕ, ਗੋ-ਮੂਤਰ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੇਕ, ਭਸਮ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵੇਸ੍ਮਾਯਤਨਲਿਙ੍ਗਾਦੇਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੇਵਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ । ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ।। ੩੨੭.

ਘਰ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 'ਸਕੰਦ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤਃ ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰੋ ਵੇਦੇ ਲੋਕੇ ਗੀਤਃ षੜਕ੍ਸ਼ਰਃ । ਓਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਮ੍ਮੁਦ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵਟਵੀਜਵਤ੍ ।। ੩੨੭.

ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਆਖ਼ਰ 'ਓਮ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਲਈ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼।

ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਈਸ਼ਾਨਾਦ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ । षੜਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਭਾष੍ਯਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਕਦਮ੍ਬਕਂ ।। ੩੨੭.

'ਨਮਸਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ' ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸੂਤਰ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਗੁੱਝ ਹੈ।

ਯਦੋਁਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਏਤਾਵਤ੍ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਅਨੇਨ ਪੂਜਯੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਿਙ੍ਗੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੩੨੭.

'ਨਮਸਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ' ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਲੋਕਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਿਦਃ । ਯੋ ਨ ਪੂਜਯਤੇ ਲਿਙ੍ਗਨ੍ਨ ਸ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਦਿਭਾਜਨਂ ।। ੩੨੭.

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਜੇਹੜਾ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਚ੍ਚਨਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਮਤੋ ਯਜੇਤ੍ । ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਭੁਞ੍ਜੀਤਾਪੂਜ੍ਯ ਨੈਵ ਤਂ ।। ੩੨੭.

ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪੂਜਨਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਪੂਜਨਾਤ੍ । ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਪੂਜਾਤਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪੂਜਨਾਤ੍ ।। ੩੨੭.

ਰੁਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰੁਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਤਪੋਦਾਨੇ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵੇਦੇषੁ ਯਤ੍ ਫਲਂ । ਤਤ੍ ਫਲਂ ਕੋਟਿਗੁਣਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਭੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੨੭.

ਸਭ ਯਜਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਯੋਰ੍ਚ੍ਚਯੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਲ੍ਵੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ । ਸ਼ਤੈਕਾਦਸ਼ਿਕਂ ਯਾਵਤ੍ ਕੁਲਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਨਾਕਭਾਕ੍ ।। ੩੨੭.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਿਲਵਾ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰੇਣ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਅਲ੍ਪੇ ਮਹਤਿ ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਫਲਮਾਢ੍ਯਦਰਿਦ੍ਰਯੋਃ ।। ੩੨੭.

ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲਈ ਫਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਗਦ੍ਵਯਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਕਲ੍ਪਯੇਜ੍ਜੀਵਨਾਯ ਚ । ਧਨਸ੍ਯ ਭਾਗਮੇਕਨ੍ਤੁ ਅਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤਂ ਯਤਃ ।। ੩੨੭.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵੇਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੁਲਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਂਭਾਕ੍ । ਮृਤ੍ਕष੍ਠੇष੍ਟਕਸ਼ੈਲਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕੋਟਿਗੁਣਂ ਫਲਮ੍ ।। ੩੨੭.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੀਸ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਇੱਟ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੇष੍ਟਕਸੁਰਾਗਾਰਕਾਰੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪਾਂਸ਼ੁਨਾ ਕ੍ਰੀਡਮਾਨੋਪਿ ਦੇਵਾਗਾਰਕृਦਰ੍ਥਭਾਕ੍ ।। ੩੨੭.

ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਜੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਛਨ੍ਦੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮੂਲਜੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਙ੍ਗਲੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਗਣੌ ਮ੍ਲੌ ਦ੍ਵੌ ਜੌ ਸ੍ਤੌ ਤ੍ਰਿਕੌ ਗਣਾਃ ।। ੩੨੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਗਲ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਸਰਵ, ਆਦੀ, ਮੱਧ, ਅੰਤ, ਮਲਉ, ਦੋ, ਜਉ, ਸਤਉ, ਤ੍ਰਿਕ—ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਵ੍ਵਾ ਪਾਦਾਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋ ਯੋਗਾਦ੍‌ ਵਿਸਰ੍ਗਤਃ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਾਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੀਯਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੨੮.

ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਜਾਂ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆੰਜਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਾਧ੍ਮਾਨੀਯਤੋ ਦੀਰ੍ਵੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗ੍ਲੌ ਨੌ ਗਣਾਵਿਹ । ਵਸਵੋष੍ਟੌ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਲੋਪਤਃ ।। ੩੨੮.

ਫੂਕਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੰਮੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ 'ਗਲੌ' ਤੇ 'ਨੌ' ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੱਠ ਵਸੁ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਪਾਦ ਆਪਾਦਪੂਰਣੇ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੋ ਵਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਜਗਤ੍ਯਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾਃ ਪਾਦੋ ਵਿਰਾਜੋ ਦਿਸ਼ ਈਰਿਤਾਃ ।। ੩੩੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੈਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਹੈ; ਗਾਯਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ; ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਤੋ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਕਾਦਿਪਾਦਕਂ । ਆਦ੍ਯਂ ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਮਿਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੩੦.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਾ ਪੈਰ ਹਨ; ਛੰਦ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ।