ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਯਾਪ੍ਰਸਾਦਪ੍ਰਣਵੇਨਾਂਸ਼ਕਃ ਖ੍ਯਾਤਮਨ੍ਤ੍ਰਕੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਸ਼ਕੋ ਬ੍ਰ੍ਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣ੍ਵਙ੍ਗੋ ਵੈष੍ਣਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੨੫.

ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼ਕੋ ਭਵੇਦ੍ਵੀਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਿਯਃ । ਨਾਗਾਂਸ਼ੋ ਨਾਗਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼ੋ ਭੂषਣਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੨੫.

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਹਾਦੁਰ ਪੁਰਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਯਕਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼ੋऽਤਿਗੀਤਾਦਿ ਭੀਮਾਂਸ਼ੋ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂਸ਼ਕਃ । ਦੈਤ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਮਾਨੀ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂਸ਼ਕਃ ।। ੩੨੫.

ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਬੜੀ ਗਾਇਕੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼ੋ ਮਲਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ । ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏਕਾਤ੍ ਫੜਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਾਵਧਿ ।। ੩੨੫.

ਪਿਸਾਚ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਮੈਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਫਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਾ ਵਿਂਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰਾਨ੍ਤਾ ਚ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਗਾਯੁਧਾ । ਤਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਯੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵृਦ੍ਵਾ ਯਾਵਚ੍ਛਤਤ੍ਰਯਂ ।। ੩੨੫.

ਬਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ 'ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਬਾਈਂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਛਿਅੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਕਾਰਾਦਿਹਕਾਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਸਿਤਾਸਿਤੌ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਵਿਸਰ੍ਗੇਣ ਵਿਨਾ ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਾ ਦਸ਼ ।। ੩੨੫.

'ਅ' ਤੋਂ 'ਹ' ਤੱਕ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ—ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲਾ। ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੱਸ ਸੁਰ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਦੀਰ੍ਘਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਂਸ੍ਤਿਥਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਮੁਖਾਃ । ਉਦਿਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਦੀਨਿ ਭ੍ਰਮਿਤੇ ਵਸ਼੍ਯਕਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੨੫.

ਛੋਟੇ ਸੁਰ ਚਿੱਟੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸੁਰ ਸ਼ਿਆਮ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿਕ ਕਰਮ, ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭ੍ਰਾਮਿਤੇ ਸਨ੍ਧਯੋ ਦ੍ਵੇषੋਚ੍ਚਾਟਨੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੇऽਸ੍ਤਕਮ੍ । ਇਹਾਵਾਹੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਂ ਪਿਙ੍ਗਲੇ ਕਰ੍षਣਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੨੫.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਉਖਾੜਨ ਤੇ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿਕ ਕਰਮ। ਪਿੰਗਲ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਰਣੋਚ੍ਚਾਟਨਾਦੀਨਿ ਵਿषੁਵੇ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪृਥਕ੍ । ਅਧਰਸ੍ਯ ਗृਹੇ ਪृਥ੍ਵੀ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੇ ਤੇਜੋऽਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਰਵਃ ।। ੩੨੫.

ਮਾਰਣ, ਉਖਾੜਨ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿਸੁਵਤ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਉੱਤੇ ਅੱਗ, ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ।

ਰਨ੍ਧ੍ਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਬਹਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਜਲੇ ਵਸ਼੍ਯਾਦਿ ਤੇਜਸੇ ।। ੩੨੫.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੰਧਰ ਤੇ ਪਾਸੇ ਹਵਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਮਾਉਣ ਧਰਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਲ ਨਾਲ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਦੇਰੁਮਾਪੂਜਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾਂ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਧ੍ਯਾਨਂ ਮਣ੍ਡਲਞ੍ਚ ਮੁਦ੍ਰਾਂ ਹੋਮਾਦਿਸਾਧਨਮ੍ ।। ੩੨੬.

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ, ਮੰਡਲ, ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਂ ਸ਼ਿਵਂ ਕਾਲਂ ਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਇਡਾਦ੍ਯਂ ਪਰਤੋਹृਤ੍ਯ ਸਦੇਵਃ ਸਵਿਕਾਰਣਮ੍ ।। ੩੨੬.

ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ ਤੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਇਡਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾ ਤੱਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਸਮੇਤ।

ਦ੍ਵਿਤਾਯਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਗੌਰੀਪ੍ਰੀਤਿਪਦਾਨ੍ਵਿਤਂ । ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਗੌਰ੍ਯ੍ਯਾ ਵੈ ਮੂਲਵਾਚਕਂ ।। ੩੨੬.

ਦੂਜਾ, ਜੋ ਦੁਆਰਕਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੌਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੌਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੈ।

ਓਂ ਹ੍ਰੀਁ ਸਃ ਸ਼ੌਁ ਗੌਰ੍ਯ੍ਯੈ ਨਮਃ । ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਣਤ੍ਰਿਤਯੇਨੈਵ ਜਾਤਿਯੁਕ੍ਤਂ षੜਙ੍ਗੁਲਮ੍ । ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਣਵੇਨੈਵ ਪੂਰ੍ਤ੍ਤਿਂ ਵੈ ਹृਦਯੇਨ੍ ਤੁ ।। ੩੨੬.

ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸਹ ਸ਼ੌਂ, ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਤੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਛੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ। ਆਸਨ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ, ਪੂਰਨਤਾ ਹਿਰਦੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ।

ਉਦਕਞ੍ਚ ਤਥਾ ਕਾਲਂ ਸ਼ਿਵਵੀਜਂ ਸਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ । ਪ੍ਰਾਣਂ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ षਡਙ੍ਗਂ ਜਾਤਿਸਂਯੁਤਮ੍ ।। ੩੨੬.

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਾਣ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ।

ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਣਵੇਨਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨ੍ਯਾਸਂ ਹृਦਾਚਰੇਤ੍ । ਯਾਮਲਂ ਕਥਿਤਂ ਵਤ੍ਸ ਏਕਵੀਰਂ ਵਦਾਮ੍ਯऽਥ ।। ੩੨੬.

ਇੱਥੇ ਆਸਨ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸਥਾਪਨ ਹਿਰਦੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੋੜਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਵੀਰ ਬਾਰੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।

ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸृष੍ਟਿਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਯਾਕृਸ਼ਾਨੁਭਿਃ । ਸ਼ਿਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਂ ਵੀਜਂ ਹृਦਯਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਂ ।। ੩੨੬.

ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ, ਮਾਇਆ ਤੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ; ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਬੀਜ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ।

ਗੌਰੀਂ ਯਜੇਦ੍ਧੇਮਰੂਪ੍ਯਾਂ ਕਾष੍ਠਨਾਂ ਸ਼ੌਲਜਾਦਿਕਾਂ । ਪਞ੍ਚਪਿਣ੍ਡਾਂ ਤਥਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਕੋਣੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਂ ।। ੩੨੬.

ਗੌਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਸ਼ੌਲਜਾ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੂਪ, ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਪੰਜਵਾਂ ਕੋਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

ਲਲਿਤਾ ਸੁਭਗਾ ਗੌਰੀ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣੀ ਚਾਗ੍ਨਿਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਾਮਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਜ੍ਞਾਨਾ ਵृਤ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਤੋ ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੨੬.

ਲਲਿਤਾ, ਸੁਭਾਗ ਗੌਰੀ, ਕ੍ਸ਼ੋਭਣੀ ਤੇ ਅਗਨਿਤਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ; ਵਾਮਾ, ਜੇਠ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਪੀਠੇ ਵਾਮਭਾਗੋ ਤੁ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਕਮ੍ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਦ੍ਵਿਨੇਤ੍ਰਾ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਵਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਾ ।। ੩੨੬.

ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ, ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਪੀਠਪਦ੍ਮਦ੍ਵਯਂ ਤਾਰਾ ਦ੍ਵਿਭੁਜਾ ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਭਜਾ । ਸਿਂਹਸ੍ਥਾ ਵਾ ਵृਕਸ੍ਥਾ ਵਾ ਅष੍ਟਾष੍ਟਾਦਸ਼ਸਤ੍ਕਰਾ ।। ੩੨੬.

ਤਾਰਾ ਦੋ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੀਠ 'ਤੇ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਭੇਡ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅੱਠ, ਅਠਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚੌਂਸਠ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰਗਕ੍ਸ਼ਸੂਤ੍ਰਕਲਿਕਾ ਗਲਕੋਤ੍ਪਲਪਿਣ੍ਡਿਕਾ । ਸ਼ਰਂ ਧਨੁਰ੍ਵ੍ਵਾ ਸਵ੍ਯੇਨ ਪਾਣਿਨਾਨ੍ਯਤਮਂ ਵਹਤ੍ ।। ੩੨੬.

ਉਹ ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਲਾ, ਰੁਦਰਾਖ, ਕਲੀ, ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਜਾਂ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਗਠਾ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੀਰ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਦੀ ਹੈ।

ਵਾਮੇਨ ਪੁਸ੍ਤਤਾਮ੍ਬੂਲਦਣ੍ਡਾਭਯਕਮਣ੍ਡਲੁਮ੍ । ਗਣੇਸ਼ਦਰ੍ਪਣੇष੍ਵਾਸਾਨ੍ਦਦ੍ਯਾਦੇਕੈਕਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੨੬.

ਵਾਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ, ਤੰਬੂ, ਲਾਠੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜਾਂ ਕਲਸ਼ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਆਇਨਾ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਕ੍ਤਾऽਥਵਾਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ षਦ੍ਮਮੁਦ੍ਰਾ ਸ੍ਮृਤਾਸਨੇ । ਤਿਙ੍ਗਮੁਦ੍ਰਾ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਮੁਦਾ ਚਾਵਾਹਨੀ ਦ੍ਵਯੋਃ ।। ੩੨੬.

ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਆਸਨ ਹੈ; ਤਿੰਗਾ ਮੂਦਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਮੂਦਰਾ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤਿਮੁਦ੍ਰਾ ਤੁ ਯੋਨ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਚਤੁਰਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਂ । ਚਤੁਰਸ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਪਤ੍ਰਾਬ੍ਜਂ ਮਧ੍ਯਕੋष੍ਠਚਤੁष੍ਟਯੇ ।। ੩੨੬.

ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਦਰਾ ਨੂੰ ਯੋਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਡਲ ਚੌਕੋਣ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਤੇ ਚਾਰ ਮੱਧਲੇ ਖਾਣੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਰੋਰ੍ਦ੍ਧੇ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧੇਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਪਦਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਦ੍ਵਾਰਕਣ੍ਠਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਦੁਪਕਣ੍ਠਤਃ ।। ੩੨੬.

ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਉਪਰ ਅੱਧ ਚੰਦ ਹੈ; ਦੋ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋਹਰੇ ਹਨ, ਦਰਵਾਜਾ ਤੇ ਥੜੀ ਵੀ ਦੋਹਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਥੜੀ ਵੀ।

ਦ੍ਵਾਰਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਰਯਂ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਅਥ ਵਾ ਭਦ੍ਰਕੇ ਯਜੇਤ੍ । ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਵਾਥ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਾਮृਤਾਦਿਨਾ ।। ੩੨੬.

ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ, ਸਥਲ 'ਤੇ ਪੰਜ ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।

ਰਕ੍ਤਪੁष੍ਪਾਣਿ ਦੇਯਾਨਿ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯੁਦਙ੍‌ਮੁਖਃ । ਸ਼ਤਂ ਹੁਤ੍ਵਾਮृਤਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਚਪੂਰ੍ਣਾਦਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਿਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ ।। ੩੨੬.੧੮ ਬਲਿਨ੍ਦਤ੍ਵਾ ਕੁਮਾਰੀਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਾ ਚਾष੍ਟ ਭੋਜਯੇਤ੍ । ਨੈਵਹ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਭਕ੍ਤੇषੁ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ੍ਵਯਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੩੨੬.

ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਓ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਸੌ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿਧੀਆਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਨ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਲਭਤੇ ਕਨ੍ਯਾਂ ਅਪੁਤ੍ਰਃ ਪੁਤ੍ਰਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਦੁਰ੍ਭਗਾ ਚੈਵ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਜਯਂ ਰਣੇ ।। ੩੨੬.

ਜੋ ਕੁੜੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਸੀਬ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।