ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਲਾਸ਼ਵੀਜਪਾਨੇਨ ਲਭੇਤ ਪੁਤ੍ਰਕਨ੍ਤਥਾ । ਓਂ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਚਾਮੁਣ੍ਡੇ ਜਮ੍ਭਯ ਮੋਹਯ ਅਮੁਕਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਾ ਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾ ਸਾ ਨਦੀਤੀਰਮृਤਾ ਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ ।। ੩੨੫.

ਪਾਲਾਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਓṃ, ਉਠ ਚਾਮੁੰਡੇ, ਜੰਭ, ਮੋਹ, ਅਮੁਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ, ਸਵਾਹਾ। ਇਹ ਛਬੀਸਵੀਂ ਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕृਤ੍ਵੋਨ੍ਮਤ੍ਤਰਸੇਨੈਵ ਨਾਮਾਲਿਖ੍ਮਾਰ੍ਕਪਤ੍ਰਕੇ । ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਨ੍ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਜਪੇਤ੍ਤਾਮਾਨੇਯੇਤ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍ ।। ੩੨੩.

ਉਨਮਤ ਰਸ ਨਾਲ ਨਾਮ ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤੇ 'ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਓਂ ਕ੍ਸ਼ੁਂਸਃ ਵषਟ੍ । ਮਦ੍ਵਾਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਜਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਜਪ੍ਯਾਦ੍ਧੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁष੍ਟਿਕृਤ੍ । ਓਂ ਹਂਸਃ ਹ੍ਰੂਁ ਹੂਂ ਸ ਹ੍ਨਃ ਸੌਃ । ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਅष੍ਟਾਰ੍ਣਾ ਜਯਕृਦ੍ਰਣੇ ।। ੩੨੩.

ਓṃ ਕ੍ਸ਼ੁṃਸਹ ਵਸ਼ਟ। ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਓṃ ਹੰਸਹ ਹ੍ਰੂṃ ਹੂṃ ਸਹ ਹ੍ਨਹ ਸੌਹ। ਮ੍ਰਿਤ ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ, ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਈਸ਼ਾਨਮੁਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਦਿਦਾਯਕਾਃ । ਈਸ਼ਾਨਃ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ।। ੩੨੩.

ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਈਸ਼ਾਨ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਸ਼੍ਚਾਧਿਪਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਿਵੋ ਮੇऽਸ੍ਤੁ ਸਦਾਸ਼ਿਵਃ । ਓਂ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਯ ਸ਼ਿਦ੍ਮਹੇ ਮਹਾਦੇਵਾਯ ਧੀਮਹਿ ਤਨ੍ਨੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । ਓਂ ਅਘੋਰੇਭ੍ਯੋऽਥ ਘੋਰੇਭ੍ਯੋ ਘੋਰਹਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ।। ੩੨੩.

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਹਿਣ। ਓਮ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ। ਓਮ, ਜੋ ਡਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ—

ਈਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਕਟਕਂ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵਿषਮਂ ਸੁਸਮਂ ਦृਢਮ੍ । ਏਕਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਵਦਨਂ ਯਥਾਲਾਭਨ੍ਤੁ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੩੨੫.

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰੁਦ੍ਰਾਖ ਦੇ ਕੜਾ, ਚਾਹੇ ਓਰ-ਔਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮ, ਪੱਕਾ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਤਿੰਨ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਜਿੰਨੇ ਮੂੰਹ ਮਿਲਣ, ਪਹਿਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਚਤੁਃषਣ੍ਮੁਖਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮਵ੍ਰਣਂ ਤੀਵ੍ਰਕਣ੍ਠਕਂ । ਦਕ੍ਸ਼ਵਾਹੌ ਸ਼ਿਖਾਦੌ ਚ ਧਾਰਯੇਚ੍ਚਤੁਰਾਨਨਂ ।। ੩੨੫.

ਦੋ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਕੜਾ ਵਧੀਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸੱਜੇ ਬਾਂਹ, ਚੋਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਅਸ੍ਨਾਤਃ ਸ੍ਨਾਤਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਹੈਮੀ ਵਾ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਸ਼ਿਵਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚਾਰ੍ਚ੍ਚ੍ਯ ਤੁ ।। ੩੨੫.

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਨਾ-ਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੁਦਰੀ ਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ।

ਸ਼ਿਵਃ ਸ਼ਿਖਾ ਤਥਾ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਵਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚੇਤਿਗੋਚਰਾਃ । ਗੋਚਰਨ੍ਤੁ ਕੁਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਅਯਸ੍ਤੁ ਦੀਕ੍ਸ਼ਇਤਃ ।। ੩੨੫.

ਸ਼ਿਵ, ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਜੋਤ, ਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ, ਇਹ ਸਭ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਉਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਕੁਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦীক্ষਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੋ ਮਹੀਪਾਲਃ ਕਪੋਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਃ ਸ਼ਿਵੇ । ਕੁਟਿਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਤਾਲਾਃ ਪਦ੍ਮਹਂਸਾਃ ਸ਼ਿਖਾਕੁਲੇ ।। ੩੨੫.

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ, ਰਾਜਾ, ਕਬੂਤਰ, ਗੰਠੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਨ; ਟੇਢੇ ਤੇ ਭੂਤ, ਕਮਲ ਤੇ ਹੰਸ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਕੁਲ ਦੇ ਹਨ।

ਧृਤਾਰਾष੍ਟ੍ਰਾ ਬਕਾਃ ਕਾਕਾ ਗੋਪਾਲਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸਂਜ੍ਞਕੇ । ਕੁਟਿਕਾ ਸਾਰਠਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਟਿਕਾ ਦਣ੍ਡਿਨੋऽਪਰੇ ।। ੩੨੫.

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਬਗਲੇ, ਕਾਂ, ਗੋਪਾਲ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਕੁਲ ਦੇ ਹਨ; ਕੁਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਰਥੀ, ਗੁਟੀਆਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਹਨ।

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਗੋਚਰੇ ਚੈਵਮੇਕੈਕਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ । ਸਿਦ੍ਧਾਦ੍ਯਂਸ਼ਕਮਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯੇ ਯੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਿਦਃ ।। ੩੨੫.

ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਡੀ ਸਿਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਤੁ ਮਾਤृਕਾ ਲੇਖ੍ਯਾਃ ਕੂਟषਣ੍ਡਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿष੍ਯ ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਂ ਨਯੇਤ੍ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੨੫.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਲੱਗ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧਕਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਲੇषਣਂ ਚਰੇਤ੍ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦੌ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਸਾਧਕਾਰ੍ਣਾਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੩੨੫.

ਸਾਧਕ ਦੀ ਜੋ ਪਹਚਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਜੋੜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧੋऽਰਿਃ ਸਂਜ੍ਞਾਤੋ ਗਣਯੇਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦੌ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਤਾਂਸ਼ਤਃ ।। ੩੨੫.

ਸਿਧ, ਸਾਧਯ, ਸੁਸਿਧ, ਤੇ ਅਰੀ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਣੋ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਦ੍ਧਾਦਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਦੇਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਸੁਸੁਦ੍ਧਾਦਿਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਸਿਦ੍ਧਵਤ੍ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੩੨੫.

ਸਿਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਸਿਧੀ 'ਤੇ ਅੰਤ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸਿਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਸਿਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਸੁਸਿਧ 'ਤੇ ਅੰਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਧ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ।

ਅਰਿਮਾਦੌ ਤਥਾਨ੍ਤੇ ਚ ਦੂਰਤਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜ੍ਜਯੇਤ੍ । ਸਿਦ੍ਧਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਥੇ ਅਰਿਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੩੨੫.

ਅਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ, ਤੇ ਦੂਰੋਂ, ਟਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਧ, ਸੁਸਿਧ, ਸਾਧਯ, ਤੇ ਅਰੀ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਆਦੌ ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਦਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਹਿ । ਮਧ੍ਯੇ ਰਿਪੁਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨ ਦੋषਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩੨੫.

ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਮਾਯਾਪ੍ਰਸਾਦਪ੍ਰਣਵੇਨਾਂਸ਼ਕਃ ਖ੍ਯਾਤਮਨ੍ਤ੍ਰਕੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਸ਼ਕੋ ਬ੍ਰ੍ਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣ੍ਵਙ੍ਗੋ ਵੈष੍ਣਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੨੫.

ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼ਕੋ ਭਵੇਦ੍ਵੀਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਿਯਃ । ਨਾਗਾਂਸ਼ੋ ਨਾਗਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼ੋ ਭੂषਣਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੨੫.

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਹਾਦੁਰ ਪੁਰਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਯਕਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼ੋऽਤਿਗੀਤਾਦਿ ਭੀਮਾਂਸ਼ੋ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂਸ਼ਕਃ । ਦੈਤ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਮਾਨੀ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂਸ਼ਕਃ ।। ੩੨੫.

ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਬੜੀ ਗਾਇਕੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼ੋ ਮਲਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ । ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏਕਾਤ੍ ਫੜਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਾਵਧਿ ।। ੩੨੫.

ਪਿਸਾਚ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਮੈਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਫਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਾ ਵਿਂਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰਾਨ੍ਤਾ ਚ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਗਾਯੁਧਾ । ਤਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਯੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵृਦ੍ਵਾ ਯਾਵਚ੍ਛਤਤ੍ਰਯਂ ।। ੩੨੫.

ਬਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ 'ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਬਾਈਂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਛਿਅੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਕਾਰਾਦਿਹਕਾਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਸਿਤਾਸਿਤੌ । ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਵਿਸਰ੍ਗੇਣ ਵਿਨਾ ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਾ ਦਸ਼ ।। ੩੨੫.

'ਅ' ਤੋਂ 'ਹ' ਤੱਕ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ—ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲਾ। ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੱਸ ਸੁਰ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਦੀਰ੍ਘਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਂਸ੍ਤਿਥਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਮੁਖਾਃ । ਉਦਿਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਦੀਨਿ ਭ੍ਰਮਿਤੇ ਵਸ਼੍ਯਕਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੨੫.

ਛੋਟੇ ਸੁਰ ਚਿੱਟੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸੁਰ ਸ਼ਿਆਮ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿਕ ਕਰਮ, ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭ੍ਰਾਮਿਤੇ ਸਨ੍ਧਯੋ ਦ੍ਵੇषੋਚ੍ਚਾਟਨੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੇऽਸ੍ਤਕਮ੍ । ਇਹਾਵਾਹੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਂ ਪਿਙ੍ਗਲੇ ਕਰ੍षਣਾਦਿਕਮ੍ ।। ੩੨੫.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਉਖਾੜਨ ਤੇ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿਕ ਕਰਮ। ਪਿੰਗਲ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਰਣੋਚ੍ਚਾਟਨਾਦੀਨਿ ਵਿषੁਵੇ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪृਥਕ੍ । ਅਧਰਸ੍ਯ ਗृਹੇ ਪृਥ੍ਵੀ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੇ ਤੇਜੋऽਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਰਵਃ ।। ੩੨੫.

ਮਾਰਣ, ਉਖਾੜਨ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿਸੁਵਤ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਉੱਤੇ ਅੱਗ, ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ।