ਮਿਸ਼੍ਰਵਰ੍ਗਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਨ੍ਤੁ ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪੁਨਰੇਵ ਤੁ । ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਵਰਸਮਿ ਨ੍ਨਂ ਤਾਲੁਵਰ੍ਗਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍ ।। ੩੧੦.
ਮਿਸ਼ਰ ਵਰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ, ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਾਲੂ ਵਰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਊष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਨ੍ਤੁ ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਸ੍ਵਰੈਕਾਦਸ਼ਭਿਨ੍ਨਨ੍ਤੁ ਊष੍ਮਣਾਨ੍ਤਂ ਸਵਿਨ੍ਦੁਕਮ੍ ।। ੩੧੦.
ਊਸਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਊਸਮ, ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਖਤਮ।
ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰਸਮਾਰੂਢਂ ਓष੍ਠਸਮ੍ਪੁਟਯੋਗਤਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਕ੍ਸ਼ਰਞ੍ਚਾਨ੍ਯਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਤਾਲੁਯੋਗਤਃ ।। ੩੧੦.
ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਜਿਹਵਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਯੋਜ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨੋਦ੍ਧृਤਾ ਇਮੇ । ਓਂਕਾਰਾਦ੍ਯਾ ਨਮੋਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਜਪੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਹਾਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕੇ ।। ੩੧੦.
ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਧਾ ਸੁਰ ਲੈ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, 'ਨਮ' ਤੇ ਖਤਮ, ਅੱਗ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਓਂ ਹ੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੂਁ ਹ੍ਰਃ ਹृਦਯਂ ਹਾਂ ਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਿਰਃ । ਹ੍ਰੀਁ ਜ੍ਵਲ ਜ੍ਵਲ ਸ਼ਿਖਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਵਚਂ ਹਨੁਦ੍ਵਯਮ੍ । ਹੀਁ ਸ਼੍ਰੀਁ ਸ਼ੂਨ੍ਨੇਤ੍ਰਤ੍ਰਯਾਯ ਵਿਦ੍ਯਾਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ਕ੍ਸ਼ੌਁ ਹਃ ਖੌਁ ਹੂਁ ਫਡਸ੍ਤ੍ਰਾਯ ਗੁਹ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪੁਰਾ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ । ਤ੍ਵਰਿਤਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਦ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ਼੍ਰृਣੁष੍ਵ ਮੇ । ਆਦਿਦ੍ਵਿਹृਦਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਚਤੁਃਸ਼ਿਰ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੩੧੦.
ਓਮ, ਹ੍ਰੀੰ, ਹ੍ਰੂੰ, ਹ੍ਰਹ, 'ਹਿਰਦਾ'; ਹਾਂ, ਹਹ, 'ਸਿਰ'; ਹ੍ਰੀੰ, ਜਵਲਾ ਜਵਲਾ, 'ਅੱਗ'; ਕਵਚ, ਦੋ ਜਬਾ; ਹੀਂ, ਸ੍ਰੀਂ, ਤਿੰਨ ਖਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ, ਮੰਤਰ-ਅੱਖ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਕ੍ਸ਼ੌਂ, ਹਹ, ਖੌਂ, ਹੂੰ, ਫਟ, ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ; ਹੁਣ ਤੇਜ਼ ਅੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਣੋ; ਪਹਿਲਾ 'ਹਿਰਦਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ 'ਸਿਰ' ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚषष੍ਠਃ ਸ਼ਿਖਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕਵਚਂ ਸਪ੍ਤਮਾष੍ਟਮਮ੍ । ਤੋਰਕਨ੍ਤੁ ਭਵੇਨ੍ਤੇਤ੍ਰਂ ਨਵਾਰ੍ਦ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੧੦.
ਪੈਂਸਠਵਾਂ 'ਅੱਗ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸੱਤਵਾਂ ਤੇ ਅਠਵਾਂ 'ਕਵਚ' ਹਨ; ਤੋਰਕਾ ਅੱਖ ਹੈ, ਨੌਂ ਤੇ ਅੱਧਾ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਤੋਤਲੇਤਿ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਵਜ੍ਰਤੁਣ੍ਡੇ ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਖ ਖ ਹੂਁ ਦਸ਼ਵੀਜਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਜ੍ਰਤੁਣ੍ਡੇਕ੍ਸ਼ਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੧੦.
'ਟੋਟਲ' ਵਜਰਤੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਖਾ ਖਾ ਹੂੰ, ਦਸ ਬੀਜ, ਵਜਰਤੁੰਡ ਅੱਖਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।
ਖੇਚਰਿ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀਜ੍ਵਾਲੇ ਖਖੇਤਿ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀਦਸ਼ । ਵਰ੍ਚ੍ਚੇ ਸ਼ਰਵਿਭੀषਣਿ ਖਖੇਤਿ ਚ ਸ਼ਵਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ।। ੩੧੦.
ਖੇਚਰੀ, ਜਵਲਨ ਅੱਗ, 'ਖਾ ਖਾ' ਜਵਲਨ ਦੇ ਦਸ ਹਨ; ਵਰਚੇ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਰ, 'ਖਾ ਖਾ' ਸ਼ਵਰੀ ਲਈ ਵੀ।
ਛੇ ਛੇਦਨਿ ਕਰਾਲਿਨਿ ਖਖੇਤਿ ਚ ਕਰਾਲ੍ਯਪਿ । ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ਼੍ਰਵਦ੍ਰਵਪ੍ਲਵਨੀ ਖ ਖ ਦੂਤੀਪ੍ਲਵਂਖ੍ਯਪਿ ।। ੩੧੦.
'ਛੇ' ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ, ਕਰਾਲਿਨੀ ਲਈ; 'ਖਾ ਖਾ' ਕਰਾਲੀ ਲਈ ਵੀ; ਛਾਤੀ, ਕੰਨ, ਪਿਘਲਣ ਤੇ ਤੈਰਣ ਲਈ 'ਖਾ ਖਾ' ਦੂਤੀਪਲਵ ਨਾਮ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਕਾਰੇ ਧੁਨਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਸਨਵੇਗਿਕਾ । ਕ੍ਸ਼ੇ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਕਪਿਲੇ ਹਸ ਹਸ ਕਪਿਲਾ ਨਾਮ ਦੂਤਿਕਾ ।। ੩੧੦.
ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਲਈ 'ਧੁਨ' ਮੰਤਰ ਹੈ; ਅਧਿਆਪਕ ਵਸਨਵੇਗਿਕਾ ਹੈ; 'ਕ੍ਸ਼ੇ', 'ਪਕ੍ਸ਼ੇ', ਕਪਿਲਾ, 'ਹਸਾ ਹਸਾ', ਕਪਿਲਾ ਦੂਤੀਕਾ ਨਾਮ ਹੈ।
ਹ੍ਰੂਁ ਤੇਜੋਵਤਿ ਰੌਦ੍ਰੀ ਚ ਮਾਤਙ੍ਗਰੌਦ੍ਰਿਦੂਤਿਕਾ । ਪੁਟੇ ਪੁਟੇ ਖ ਖ ਖਡ੍ਗੇ ਫਟ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਦੂਤਿਕਾ ।। ੩੧੦.
'ਹ੍ਰੂੰ' ਤੇਜਵਤੀ ਰੌਦਰੀ ਲਈ, ਮਾਤੰਗ ਰੌਦਰੀ ਦੂਤੀਕਾ; ਹਰ ਪਟ ਤੇ 'ਖਾ ਖਾ ਖੜਗ ਫਟ', ਬ੍ਰਹਮਕਾ ਦੀ ਦੂਤੀਕਾ।
ਵੈਤਾਲਿਨਿ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਯਜਾਨ੍ਯਹਿਪਲਾਲਵਤ੍ । ਹृਦਾਦਿਕਨ੍ਯਾਸਾਦੌ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ਸੁਧੀਃ ।। ੩੧੦.
ਵੈਤਾਲਿਨੀ, ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੀਭ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਵਿਚਕਾਰ, ਸਮਝਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
ਪਾਦਾਦਾਰਭ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰ ਆਰਭ੍ਯ ਪਾਦਯੋਃ । ਅਙ੍ਘ੍ਨਿਜਾਨੂਰੁਗੁਹ੍ਯੇ ਚ ਨਾਭਿਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ਤਃ ।। ੩੧੦.
ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ, ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ; ਅੰਗੂਠੇ, ਗੋਡੇ, ਰਾਨ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ ਤੇ ਗਲਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ।
ਵਜ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮੂਰ੍ਦ੍ਧੇ ਚ ਅਧੋਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵੇ ਚਾਦਿਵੀਜਤਃ । ਸੋਮਰੂਪਂ ਤਤੋ ਗਾਵਂ ਧਾਰਾਮृਤਸੁਵਰ੍षਿਣਮ੍ ।। ੩੧੦.
ਸਿਰ ਤੇ ਵਜਰ ਮੰਡਲ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਆਦਿ ਬੀਜ ਤੋਂ; ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਗਾਂ, ਧਾਰਾ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੋਨਾ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਸਾਧਕਸ੍ਤੁ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਹृਨ੍ਨਾਭੌ ਗੁਹ੍ਯੇਰੁਜਾਨੁਪਾਦਯੋਃ ।। ੩੧੦.
ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੁਟkne, ਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੇ।
ਆਦਿਵੀਜਂ ਨ੍ਯਸੇਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਤਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਾਦਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਊਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸੋਮਮਧਃ ਪਦ੍ਮ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵੀਜਵਿਗ੍ਰਹਂ ।। ੩੧੦.
ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਢਲੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ, ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲਗਾਏ। ਉਪਰ ਸੋਮ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਪਦਮਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਬੀਜ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਯੋਜਾਨਾਤਿ ਨ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਜ੍ਵਰਾਃ । ਯਜੇਜ੍ਜਪੇਤ੍ਤਾਂ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਵੇਵੀਂ ਸ਼ਤਾष੍ਟਕਮ੍ ।। ੩੧੦.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਜੇ, ਜਪੇ, ਲਗਾਏ ਤੇ ਸੌ-ਅਠ ਬੀਜਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰੇ।
ਮੁਦ੍ਰਾ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰ੍ਣੀਤਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਤੁ ਕਰੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਧ੍ਯੇऽਙ੍ਗੁष੍ਠੌ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ।। ੩੧੦.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮুদ্রਾਵਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ।
. ਤਰ੍ਜ੍ਜਨੀਂ ਮੂਰ੍ਦਿਧ੍ਨ ਸਂਲਗ੍ਨਾਂ ਵਿਨ੍ਯਸੇਤ੍ਤਾਂ ਸ਼ਿਰੋਪਰਿ । ਪ੍ਰਣੀਤੇਯਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਹृਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਤਾਂ ਸਮਾਨਯੇਤ੍ ।। ੩੧੦.
ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰ, ਮੂੜ੍ਹ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਮੁਦਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਲਿਆਓ।
ਊਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਕਨ੍ਯਸਾਮਧ੍ਯੇ ਸਵੀਜਾਨ੍ਤਾਂ ਵਿਦੁਰ੍ਦ੍ਧਿਜਾਃ । ਨਿਯੋਜ੍ਯ ਤਰ੍ਜ੍ਜਨੀਮਧ੍ਯੇऽਨੇਕਲਗ੍ਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਮ੍ ।। ੩੧੦.
ਉਪਰ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬੀਜ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਗਿਆਨੀ ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਗ੍ਰਂ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭੇਦਨੀ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਨਾਭਿਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਤਾਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਾਨੁਨ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੧੦.
ਮੱਧਮ ਉਂਗਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ; ਇਹ ਭੇਦਨੀ ਮੁਦਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਉਥੇ ਰੱਖੋ।
ਕਰਾਲੀ ਤੁ ਮਹਾਮੁਦ੍ਰਾ ਹृਦਯੇ ਯੋਜ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ । ਪੁਨਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਲਗ੍ਨਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਂ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ।। ੩੧੦.
ਕਰਾਲੀ ਮਹਾ ਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧਕ ਦਿਲ 'ਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੱਧਮ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਪਰ ਉਠਾਓ।
ਵਜ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਵਜ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਬਨ੍ਧਯੇਤ੍ । ਉਭਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਣਿਬਨ੍ਧਨ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧਯੇਤ੍ ।। ੩੧੦.
ਵਜਰਤੁੰਡਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਰ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਕਲਾਈ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੋ।
ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ੍ਯੇਤਿ ਵਜ੍ਰਮੁਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਦਣ੍ਡਃ ਖਡ੍ਗਞ੍ਚਕ੍ਰਗਦਾ ਮੁਦ੍ਰਾ ਚਾਕਾਰਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੧੦.
ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾਓ; ਇਹ ਵਜਰਮੁਦਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੰਡ, ਖੜਗ, ਚੱਕਰ, ਤੇ ਗਦਾ — ਇਹ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
ਅਙ੍ਗष੍ਠੇਨਾਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਞ੍ਚੋਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕਾਤੁ ਮਧ੍ਯਮੋਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਾ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੇਵ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੧੦.
ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਓ; ਉਪਰ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ ਮੱਧਮ ਉਂਗਲ ਉਪਰ ਉਠਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰਞ੍ਚ ਵਰਦਞ੍ਚਾਪਂ ਪਾਸ਼ਂ ਭਾਰਞ੍ਚ ਘਣ੍ਟਯਾ । ਸ਼ਙ੍ਖਮਙ੍ਕੁਸ਼ਮਭਯਂ ਪਦ੍ਮਮष੍ਟ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੧੦.
ਤੀਰ, ਵਰਦਾਨ, ਧਨੁ, ਫੰਨ੍ਹ, ਭਾਰ, ਤੇ ਘੰਟੀ; ਸ਼ੰਖ, ਅੰਕੁਸ਼, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਤੇ ਕਮਲ — ਇਹ ਅਠ ਤੇ ਵੀਹ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਦਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਿਂਹਵਜ੍ਰਾਕੁਲੇऽਬ੍ਜਕੇ । ਹੇ ਹੁਤਿ ਵਜ੍ਰਦਨ੍ਤ ਪੁਰੁ ਲੁਲੁ ਗਰ੍ਜ੍ਜ ਇਹ ਸਿਂਹਾਸਨਾਯ ਨਮਃ । ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਗਤਾ ਰੇਖਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੧੧.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਦীক্ষਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸਿੰਘ, ਵਜਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਅਬਜਾ ਆਸਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ। 'ਹੇ ਹੁਤੀ ਵਜਰਦੰਤ ਪੁਰੁ ਲੁਲੁ ਗਰਜ ਇੱਥੇ ਸਿੰਘ ਆਸਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਚਾਰ ਲਕੀਰਾਂ, ਆੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ, ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ।
ਨਵਭਾਗਵਿਭਾਗੇਨ ਕੋष੍ਠਕਾਨ੍ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਦਿਸ਼ਾਗਤਾਃ ਕੋष੍ਠਾ ਵਿਦਿਸ਼ਾਸੁ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੩੧੧.
ਨੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਚੌਕ ਬਣਾਏ। ਜੋ ਚੌਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਨ, ਉਹ ਲੈਣੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਚਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਹਨ, ਉਹ ਹਟਾਉਣੇ ਹਨ।
ਵਾਹ੍ਯੇ ਵੈ ਕੋष੍ਠਕੋਣੇषੁ ਵਾਹ੍ਯਰੇਖਾष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਵਾਹ੍ਯਰੇਖਾ ਭਵੇਦ੍ਵਕਾ ਦ੍ਵਿਭਙ੍ਗਾ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ ।। ੩੧੧.
ਬਾਹਰੀ ਚੌਕ ਦੇ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ, ਅਠ ਬਾਹਰੀ ਲਕੀਰਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਲਕੀਰ ਵਕਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੋੜ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਜ੍ਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਦ੍ਵਿਧਾਰ੍ਧਤਃ । ਵਾਹ੍ਯਰੇਖਾ ਭਵੇਦ੍ਵਕ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਭਙ੍ਗਾ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ ।। ੩੧੧.
ਵਜਰ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਸਿੰਗ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਲਕੀਰ ਵਕਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੋੜ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।