ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਵਾਯਵਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਸਰ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਵਦष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਾਨ੍ਤਕਃ ॥ ੩੦੪.

ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਾਯੂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ; ਇਹ ਸਭ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਤ ਵੀ।

ਗਵ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਥਾਨਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚੋਦਿਤਂ । ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਭੂਤਸਮ੍ਭਾਵਃ ਸ਼ਿਵਮਿष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਧਾਨਤਃ ॥ ੩੦੪.

ਉਹ ਦীক্ষਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਮੂਲਮੂਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਦ੍ਯਾਭਿਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਕ੍ਸ਼ੇਪਣਾਦਿਕਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਚਰੁਞ੍ਚ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਜੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ ॥ ੩੦੪.

ਮੂਲ, ਮੂਰਤੀ, ਅੰਗ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਪਾ ਕੇ, ਚਰੁ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵੇਦ੍ਯੈਕਂ ਪਰਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਸਸ਼ਿष੍ਯੋऽਨ੍ਯਦ੍ ਭਜੇਦ੍‌ਗੁਰੁਃ । ਆਚਮ੍ਯ ਸਕਲੀਕृਤ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਿष੍ਯਾਯ ਦੇਸ਼ਿਕਃ ॥ ੩੦੪.

ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਕਾष੍ਠਂ ਹृਦਾ ਜਪ੍ਤਂਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਂਕ੍ਸ਼ੀਪ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯੈਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਭੁਵਿ ॥ ੩੦੪.

ਦੰਦਕਾਠੀ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਪ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਟੋੜ ਕੇ, ਧੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਣ ਸੌਮ੍ਯਵਾਰੀਸ਼ਗਂ ਸ਼ੁਭਮਤੌ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਪੁਨਸ੍ਤਂ ਸ਼ਿष੍ਯਮਾਯਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਖਾਬਨ੍ਧਾਦਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ॥ ੩੦੪.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਸ਼ਿਸ਼, ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਬੰਨ ਕੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਵੇਦ੍ਯਾਂ ਸਹਾਨੇਨ ਸ੍ਵਪੇਦ੍ਦਰ੍ਭਾਸ੍ਤਰੇ ਬੁਧਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਂ ਸ਼ਿष੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਦ੍ ਗੁਰੁਂ ॥ ੩੦੪.

ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੀ ਚੌਕੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸ਼ਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਭੈਃ ਸਿਦ੍ਧਿਪਦੈਰ੍ਭਕ੍ਤਿਸ੍ਤੈਃ ਪੁਨਰ੍ਮ੍ਮਣ੍ਡਲਾਰ੍ਚ੍ਚਨਮ੍ । ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਦ੍ਰਕਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੂਜਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ॥ ੩੦੪.

ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਸਿਧ ਹੋਏ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ, ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਸਿਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾਚਮ੍ਯ ਮृਦਾ ਦੇਹਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰਾਲਿਪ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਿਵਤੀਰ੍ਥੇ ਨਰਃ ਸ੍ਨਾਯਾਦਘਮਰ੍षਣਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ॥ ੩੦੪.

ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤਾਭਿषੇਕਂ ਕृਤ੍ਵਾਥ ਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ ਪੂਜਾਦਿਕਂ ਬੁਧਃ । ਮੂਲੇਨਾਬ੍ਜਾਸਨਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਪੂਰਕਕੁਮ੍ਭਕਾਨ੍ ॥ ੩੦੪.

ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕਮਲ ਦੀ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪੂਰਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਿਖਾਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ । ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਦਗ੍ਧਵਾ ਸ੍ਵਤਨੁਂ ਪ੍ਲਾਵਯੇਦਮृਤੇਨ ਚ ॥ ੩੦੪.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਤੇ ਜਲਾਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਪੁਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਞ੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਯੇਤ੍ । ਕृਤ੍ਵੈਵਂ ਚਾਤ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਚ੍ਚਨਮਾਰਭੇਤ੍ ॥ ੩੦੪.੧੫ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕृष੍ਣਸਿਤਸ਼੍ਯਾਮਰਕ੍ਤਪੀਤਾ ਨਗਾਦਯਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਾ ਦਣ੍ਡਿਨਾਙ੍ਗਨਿ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ ॥ ੩੦੪.

ਉਥੇ, ਇਕ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਸਲੇਟੀ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲਾ ਰੁੱਖ ਆਦਿ; ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਅੰਗ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਰੂਪ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਾਦਿਕਨਿष੍ਠਾਨ੍ਤਂ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ । ਨ੍ਯਸੇਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਾਦਗੁਹ੍ਯਹृਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸੁ ॥ ੩੦੪.

ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੱਕ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੈਰ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਹਿਰਦਾ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦਿ ਮੂਲਮਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਨ੍ਯਸੇਤ੍ । ਰਕ੍ਤਪੀਤਸ਼੍ਯਾਮਸਿਤਾਨ੍ ਪੀਠਪਾਦਾਨ੍ ਸ੍ਵਕੋਣਜਾਨ੍ ॥ ੩੦੪.

ਵਿਆਪਕ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਲ ਤੇ ਅੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਪੀਠਾਂ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਸਲੇਟੀ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨ੍ਯਸੇਦ੍ ਗਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਧਰ੍ਮ੍ਮਾਦੀਨਿ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚ । ਤਤ੍ਰ ਪਦ੍ਮਞ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਮਣ੍ਡਲ ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਗੁਣਾਨ੍ ॥ ੩੦੪.

ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਕਮਲ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਡਲ, ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦਿਪਤ੍ਰੇ ਵਾਮਾਦ੍ਯਾ ਨਵਮੀ ਕਰ੍ਣਿਕੋਪਰਿ । ਵਾਮਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰੌਦ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਕਲਵਿਕਾਰਿਣੀ ॥ ੩੦੪.

ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਖੜੀਆਂ 'ਤੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਨੌਵੀਂ ਪੰਖੜੀ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਫਿਰ ਰੌਦਰੀ, ਕਾਲੀ, ਕਲਵਿਕਾਰੀਣੀ।

ਬਲਵਿਕਾਰਿਣੀ ਚਾਥ ਬਲਪ੍ਰਮਥਨੀ ਤਥਾ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਦਮਨੀ ਚ ਨਵਮੀ ਚ ਮਨੋਨ੍ਮਨੀ ॥ ੩੦੪.

ਫਿਰ ਬਲਵਿਕਾਰੀਣੀ, ਤੇ ਬਲਪ੍ਰਮਥਨੀ; ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ, ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਮਨੋਨਮਨੀ।

ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਰਕ੍ਤਾ ਸਿਤਾ ਪੀਤਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਹ੍ਨਿਨਿਭਾषਿਤਾ । ਕृष੍ਣਾਰੁਣਾਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ਜ੍ਵਾਲਾਰੂਪਾਃ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੩੦੪.

ਚਿੱਟੀ, ਲਾਲ, ਸਲੇਟੀ, ਪੀਲੀ, ਸਲੇਟੀ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਤਵਾਂਈ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਯੋਗਪੀਠੇ ਚ ਆਵਾਹ੍ਯਾਥ ਹृਦਬ੍ਜਤਃ । ਸ੍ਫਟਿਕਾਭਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਫਲਸ਼ੂਲਧਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ॥ ੩੦੪.

ਅਨੰਤ ਯੋਗ ਦੇ ਪੀਠ 'ਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ, ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਭਯਂ ਵਰਦਂ ਪਞ੍ਚਵਦਨਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਮ੍ । ਪਤ੍ਰੇषੁ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਦਯਃ ॥ ੩੦੪.

ਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ, ਪੰਜ ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰੂਪ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਅਘੋਰੋऽष੍ਟਭੁਜੋऽਸਿਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਮੁਖਃ ਪੀਤਃ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ॥ ੩੦੪.

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਚਿੱਟਾ ਹੈ; ਅਘੋਰਾ ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲਾ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਪੀਲੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸਦਯੋਜਾਤ ਹੈ।

ਵਾਮਦੇਵਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਿਲਾਸੀ ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਭੁਜੋऽਰੁਣਃ । ਸੌਮ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਈਸ਼ਾਨੇ ਈਸ਼ਾਨਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਃ ਸਿਤਃ ॥ ੩੦੪.

ਵਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ, ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਹੈ।

ਇष੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਨਨ੍ਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਮਰ੍ਚ੍ਚਯੇਤ੍ । ਸਿਦ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤ੍ਵੇਕਨੇਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦੌ ਦਿਸ਼ਿ ਪੂਜਯੇਤ੍ ॥ ੩੦੪.

ਜਿਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਚਾਹੀਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਨੂੰ; ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਰੁਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਞ੍ਚ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡਿਨਮ੍ । ਐਸ਼ਾਨ੍ਯਾਦਿਵਿਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਾਃ ਕਮਲਾਸਨਾਃ ॥ ੩੦੪.

ਇਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ; ਈਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕਮਲ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਪੀਤਃ ਸਿਤੋ ਰਕ੍ਤੋ ਧੂਮ੍ਰੋ ਰਕ੍ਤੋऽਰੁਣਃ ਸਿਤਃ । ਸ਼ੂਲਾਸ਼ਨਿਸ਼ਰੇष੍ਵਾਸਵਾਹਵਸ਼੍ਚਤੁਰਾਨਨਾਃ ॥ ੩੦੪.

ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ, ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ, ਚਿੱਟਾ; ਸ਼ੂਲ, ਵਜਰ, ਤੀਰ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ।

ਉਮਾ ਚਣ੍ਡੀਸ਼ਨਨ੍ਦੀਸ਼ੌ ਮਹਾਕਾਲੋ ਗਣੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਵृषੋ ਭृਙ੍ਗਰਿਟਿਸ੍ਕਨ੍ਦਾਨੁਤ੍ਤਰਾਦੌ ਪ੍ਰਪੂਜਯੇਤ੍ ॥ ੩੦੪.

ਉਮਾ, ਚੰਡੀਸ਼, ਨੰਦੀਸ਼, ਮਹਾਕਾਲ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ; ਵੱਛਾ, ਭ੍ਰਿੰਗ, ਰਿਟੀ, ਸਕੰਦ — ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਣੇ ਹਨ।

ਕੁਲਿਸ਼ਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਦਣ੍ਡੌ ਚ ਖਡ੍ਗਪਾਸ਼ਧ੍ਵਜੌ ਗਦਾਂ । ਸ਼ੂਲਂ ਚਕ੍ਰਂ ਯਜੇਤ੍ ਪਦ੍ਮਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਦੌ ਦੇਵਮਰ੍ਚ੍ਯ ਚ ॥ ੩੦੪.

ਵਜਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਡੰਡਾ, ਖੜਗ, ਫਾਂਸ, ਝੰਡਾ, ਗਦਾ, ਸ਼ੂਲ, ਚੱਕਰ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਮਲ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋऽਧਿਵਾਸਿਤਂ ਸ਼ਿष੍ਯਂ ਪਾਯਯੇਦ੍ ਗਵ੍ਯਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਆਚਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰੇ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਬਨ੍ਧਯੇਤ੍ ॥ ੩੦੪.

ਫਿਰ, ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ ਪਿਲਾਏ; ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਛਿੜਕ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ।

ਦ੍ਵਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਚ੍ਛਿष੍ਯਂ ਮਣ੍ਡਪਸ੍ਯਾਥ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ । ਸਾਸਨਾਦਿਕੁਸ਼ਾਸੀਨਂ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਦ੍ ਗੁਰੁਃ ॥ ੩੦੪.

ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲਿਆਓ, ਫਿਰ ਮੰਡਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ; ਕੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਾਸਾਂ ਤੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।