ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਵਤਾ ਪੁਰੁषੋऽਨੁष੍ਟੁਪ੍‌ਛਨ੍ਦੋ ਜ੍ਞੇਯਞ੍ਚ ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮ੍ । ਅਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਸੂਕ੍ਤਮृषਿਰੁਤ੍ਤਰਗੋਨਰਃ ।। ੨੯੬.

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ, ਪਰ 'ਤ੍ਰਿ਷ਟੁਭ' ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਤ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਉੱਤਰ ਗੋਨਰਾ' ਹਨ।

ਆਦ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਿਸृਣਾਂ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍‌ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ । ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮਨ੍ਤ੍ਯਾਯਾਃ ਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੯੬.

ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿ਷ਟੁਭ' ਹੈ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਆਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿ਷ਟੁਭ' ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ।

ਆਸ਼ੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ । ऋषਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਰਥਃ ਸੂਕ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਕੇ ।। ੨੯੬.

ਬਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਤੇਜ਼ ਇੰਦਰ' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿ਷ਟੁਭ' ਹੈ। ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਕਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪ੍ਰਤਿਰਥ' ਹਨ।

ਪृਥਕ੍‌ਪृਥਕ੍ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਰੁਵਿਦਙ੍ਗਦੇਵਤਾ । ਅਵਸ਼ਿष੍ਟਦੈਵਤੇषੁ ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ ।। ੨੯੬.

ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸੌ ਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪੁਰੁਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ । ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਤ੍ਵਪੋ ਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੯੬.

ਜੋ ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਰੂਪ ਹਨ; ਛੰਦ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।

ਰੌਦ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨृषਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਮੇष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕੁਤ੍ਸਸ੍ਯ ਤਿਸृਣਾਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੯੬.

ਰੌਦ੍ਰ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ' ਹਨ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ 'ਕੁਤਸ' ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਮਨੋਦ੍ਵਯੋਰੁਮੈਕਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਆਦ੍ਯੋਨੁਵਾਕੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਦੈਵਤਃ ।। ੨੯੬.

ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਉਮਾ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਰੁਦ੍ਰਾਂ' ਵੀ ਦੇਵੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਕ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ, 'ਏਕਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਯਾ ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍‌ ਤਿਸृਣਾਮृਚਾਮ੍ । ਤਿਸृਣਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰਨੁष੍ਟੁਬਥ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੯੬.

ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਗਾਯਤਰੀ' ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਂ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲਈ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ, ਫਿਰ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀਛਨ੍ਦੋ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਮਪ੍ਯਸ਼ੀਤਯਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹਵਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਨਮੋ ਵਃ ਕਿਰਿਕਾਯ ਚ ।। ੨੯੬.

ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਜਗਤੀ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰਾਣੀਆਂ' ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਸੀ ਹੈ। 'ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ' ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, 'ਤੁਹਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ' ਅਤੇ 'ਕਿਰਿਕਾ' ਨੂੰ ਵੀ।

ਪਞ੍ਚਰ੍ਚ੍ਚੋ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਰੁਦ੍ਰਾਨੁਵਾਕਕੇ । ਵਿਂਸ਼ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਾਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਬृਹਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੯੬.

ਪੰਜ ਰਚਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਹਨ; 'ਰੁਦ੍ਰਾਨੁਵਾਕ' ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ 'ਬ੍ਰਹਤੀ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋਗ੍‌ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤ੍ਰਿਜਗਤੀ ਤृਤੀਯਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੇਵ ਚ । ਅਨੁष੍ਟੁਭੋ ਯਜੁਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਆਰ੍ਯੋਭਿਜ੍ਞਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ ।। ੨੯੬.

ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ 'ਰਿਗ' ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਿੰਨ 'ਜਗਤੀ' ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜਾ 'ਤ੍ਰਿ਷ਟੁਭ' ਵਿੱਚ। ਯਜੁਸ ਦੇ ਤਿੰਨ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜੋ ਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨੇਨਾਪਿ ਵਿषਵ੍ਯਾਧ੍ਯਰਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਇਁ ਸ਼੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੈਁ ਹੂਁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨਾਯ ਵਿष੍ਣਵੇ ਨਮਃ ।। ੨੯੬.

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 'ਇੰ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੈੰ, ਹੂੰ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।'

ਓਂ ਹਂ ਇਁ ਉਗ੍ਰਵੀਰਂ ਮਹਾਵਿष੍ਣੁਂ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਂ । ਨृਸਿਂਹਂ ਭੀषਣਂ ਭਦ੍ਰਂ ਮृਤ੍ਯੁਮृਤ੍ਯੁਨ੍ਨਮਾਮ੍ਯਹਂ ।। ੨੯੬.

ਓਮ ਹੰ ਇੰ—ਉਗਰ ਵੀਰ, ਮਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨਰਸਿੰਹ, ਭੀਸ਼ਣ, ਭਦ੍ਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਮੌਤ—ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਅਯਮੇਵ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੌ ਮਨ੍ਤ੍ਰੌ ਵਿषਵ੍ਯਾਧਿਵਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨੌ ।। ੨੯੬.

ਇਹ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਗੌਰੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ ਵਿषਹਾਰਿਣੀ । ਪ੍ਰਸਾਦਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿषਹृਦਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੯੬.

ਕੁਬਜਿਕਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਗੌਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ, ਵਿਸਹਾਰੀਣੀ—ਕਿਰਪਾ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਸਿਹਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੌਰੋ ਵਿਨਾਯਕਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਰੁਦ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸਦਾਖਿਲਾਃ ।। ੨੯੬.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।

ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਵੀਜਃ ਕृष੍ਣਚਕ੍ਰਾਙ੍ਗਪਞ੍ਚਕਃ । ਗੋਪੀਜਨਵਲ੍ਲਭਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ।। ੨੯੭.

ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਕਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੋਪੀ ਜਨ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ 'ਸਵਾਹਾ' ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਯ ਪ੍ਰੇਤਾਧਿਪਤਯੇ ਗੁਤ੍ਤ੍ਵ ਗਰ੍ਜ੍ਜ ਭ੍ਰਾਮਯ ਮੁਞ੍ਚ ਮੁਹ੍ਯ ਕਟ ਆਵਿਸ਼ ਸੁਵਰ੍ਣਪਤਙ੍ਗ ਰੁਦ੍ਰੋ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ ਠ । ਪਾਤਾਲਕ੍ਸ਼ੋਭਮਨ੍ਤ੍ਰੋਯਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਦ੍ਵਿषਨਾਸ਼ਨਃ । ਦਂਸ਼ਕਾਹਿਦਂਸ਼ੇ ਸਦ੍ਯੋ ਦष੍ਟਃ ਕਾष੍ਠਸ਼ਿਲਾਦਿਨਾ ।। ੨੯੭.

ਓਮ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨਮਸਕਾਰ। ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਗਰਜ, ਘੁੰਮ, ਛੱਡ, ਭੁੱਲਾ, ਬੰਨ੍ਹ, ਦਾਖਲ ਹੋ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਠ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੇ ਡਸਣ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਦਹੇਦ੍ਦਂਸ਼ਂ ਜ੍ਵਾਲਕੋਕਨਦਾਦਿਨਾ । ਸ਼ਿਰੀषਵੀਜਪੁष੍ਪਾਰ੍ਕਕ੍ਸ਼ੀਰਵੀਜਕਟੁਤ੍ਰਯਂ ।। ੨੯੭.

ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਡਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੋਕਨਾਦਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾੜੋ; ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ, ਫੁੱਲ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਦੁੱਧ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਤੋ।

ਵਿषਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ਪਾਨਲੇਪਨੇਨਾਞ੍ਜਨਾਦਿਨਾ । ਸ਼ਿਰਿषਪੁष੍ਪਸ੍ਯ ਰਸਭਾਵਿਤਂ ਮਰਿਚਂ ਸਿਤਂ ।। ੨੯੭.

ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਫੁੱਲ ਦਾ ਰਸ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਚੀਨੀ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ, ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਮਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਨਨਸ੍ਯਾਞ੍ਚਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿषਂ ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਕੋषਾਤਕੀਵਚਾਹਿਙ੍ਗੁਸ਼ਿਰੀषਾਰ੍ਕਪਯੋਯੁਤਂ ।। ੨੯੭.

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਮਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਵਚ, ਹਿੰਗ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਅਰਕ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਕੁਟੁਤ੍ਰਯਂ ਸਮੇषਾਮ੍ਬੋ ਹਰੇਨ੍ਨਸ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿषਂ । ਰਾਮਠੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਸ਼ਰ੍ਵਾਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਂ ਨਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਪਹਂ ।। ੨੯੭.

ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮਠਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਲਾਗ੍ਨਿਕਨ੍ਦ੍ਰੋਣਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇਵਿਕਾ ਸਹਾ । ਤਦ੍ਰਸਾਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਂ ਚੂਰ੍ਣਮ੍ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਵਿषਾਪਹਂ ।। ੨੯੭.

ਇੰਦ੍ਰਬਲਾ, ਅਗਨਿਕੰਦ, ਰੋਹਣੀ, ਤੁਲਸੀ, ਦੇਵਿਕਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਕृष੍ਣਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰੀषਸ੍ਯ ਵਿषਾਪਹਂ ।। ੨੯੭.

ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ, ਕਾਲੀ ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗੋਨਸਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਵਚ੍ਮਿ ਤੇ । ਹ੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੀਁ ਅਮਲਪਕ੍ਸ਼ਿ ਸ੍ਵਾਹਾ ੨੯੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਗਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਥੇਰਾਪੀ ਸੁਣੋ। ਹਰੀ ਹਰੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਛੀ, ਸਵਾਹਾ।

ਲਸ਼ੁਨਂ ਰਾਮਠਫ੍ਲਂ ਕੁष੍ਠਾਗ੍ਨਿਵ੍ਯੋषਕਂ ਵਿषੇ । ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਗਵ੍ਯਘृਤਂ ਪਕ੍ਸ਼ਂ ਪੀਤ੍ਵਾऽਹਿਜੇ ਵਿषੇ ।। ੨੯੮.

ਲਸਣ, ਰਾਮਠਾ ਫਲ, ਕੁਸ਼ਠ, ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਵਯੋਸ਼ਾ—ਜ਼ਹਿਰ ਲਈ; ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਘੀ—ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਿਲਾਓ।

ਅਥ ਰਾਜਿਲਦष੍ਟੇ ਚ ਪੇਯਾ ਕृष੍ਣਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾ । ਆਜ੍ਯਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਸ਼ਕृਤ੍ਤੋਯਂ ਪੁਰੀਤਤ੍ਯਾ ਵਿषਾਪਹਂ ।। ੨੯੮.

ਰਾਜਿਲਾ ਦੇ ਡਸਣ ਲਈ, ਕਾਲਾ ਚਣਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧਾ ਲੂਣ ਵਾਲੀ ਖਿਚੜੀ ਦਿਓ; ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰੀਤਤਿਆ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਕृष੍ਣਾਖਣ੍ਡਦੁਗ੍ਧਾਜ੍ਯਂ ਪਾਤਵ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ । ਵ੍ਯੋषਂ ਪਿਚ੍ਛਂ ਵਿਡਾਲਾਸ੍ਥਿ ਨਕੁਲਾਙ੍ਗਰੁਹੈਃ ਸਮੈਃ ।। ੨੯੮.

ਕਾਲਾ ਚਨਾ, ਅਣਮਥਿਆ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ, ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਦ ਦਿਓ; ਵਯੋਸ਼ਾ, ਪੰਛੀ ਦੀ ਪੰਖ, ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਦੇ ਅੰਗ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲਾ ਕੇ।