ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਡ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੌ ਵਿषਘ੍ਨਾਵਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਤ੍ । ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜਾਯ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਪਕ੍ਸ਼ਿऽਦੇਵਾਯ ਧੀਮਹਿ ਤਨ੍ਨੋ ਗਰੁਡਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵੌ ਦਨ੍ਤਸ਼੍ਰੀਕੌ ਚ ਦਣ੍ਡਿਨੌ ।। ੨੯੫.
ਇਹ ਦੋ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਮੰਤਰ, ਜਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਪੰਛੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਸੇ, ਸਾਹਮਣੇ, ਦੰਦ-ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਲਾਠੀ ਨਾਲ।
ਹਰ ਹਰ ਹृਦਯਾਯ ਨਮਃ ਕਪਰ੍ਦ੍ਦਿਨੇ ਚ ਸ਼ਿਰਸੇ ਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਵੈ ਸ਼ਿਖਾਂਕਾਲਕੂਟਵਿषਭਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਅਥ ਵਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਕਣ੍ਠੇ ਨੇਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਤਿਵਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਾਦ੍ਯੈਰਾਨਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵੇਤਪੀਤਾਰੁਣਾਸਿਤੈਃ ।। ੨੯੫.
ਹਟਾ, ਹਟਾ, ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਪਾਰਧੀ ਨੂੰ, ਸਿਰ ਲਈ, ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਚੋਟੀ ਲਈ, ਕਾਲਕੂਟ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ; ਫਿਰ ਗਲ੍ਹ ਦਾ ਕਵਚ, ਅੱਖ, ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ।
ਅਭਯਂ ਵਰਦਂ ਚਾਪਂ ਵਾਸੁਕਿਞ੍ਚ ਦਧਦ੍ਭੁਜੈਃ । ਯਸ੍ਯੋਪਰੀਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਗੌਰੀਰੁਦ੍ਰੋऽਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੯੫.
ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ, ਵਰਦਾਨ, ਧਨੁ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਗੌਰੀ ਤੇ ਰੁਦਰ ਖੜੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ।
. ਪਾਦਜਾਨੁਗੁਹਾਨਾਭਿਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਾਨਨਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸੁ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਾਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰਯੋਰਙ੍ਗੁष੍ਠਾਦ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀषੁ ਚ ।। ੨੯੫.
ਪੈਰ, ਘੁਟਨੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ, ਗਲਾ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ, ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ, ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੱਖੋ।
ਤਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਾਦਿਤਦਨ੍ਤਾਸੁ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗੁष੍ਠਯੋਰ੍ਨ੍ਨ੍ਯਸੇਤ੍ । ਧ੍ਯਾਤ੍ਵੈਵਂ ਸਂਹਰੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਯਾ ਸ਼ੂਲਮੁਦ੍ਰਯਾ ।। ੨੯੫.
ਇਹ ਅੱਖਰ ਤर्जਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਝਟਪਟ ਸ਼ੂਲ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕਨਿष੍ਠਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਯਾ ਵਦ੍ਧਾ ਤਿਸ੍ਰੋऽਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸृਤੇਰ੍ਜ੍ਜਵਾਃ । ਵਿषਨਾਸ਼ੇ ਵਾਮਹਸ੍ਤਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕਰਂ ।। ੨੯੫.
ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਾਓ; ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖੋ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਂ ਪਰਂ । ਹृਦਯਂ [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 ਸ਼ਿਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ] ਸ਼ਿਵਃ ਸੂਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪੌਰੁषਮ੍ ।। ੨੯੬.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ, ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
ਸ਼ਿਖਾਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਸੂਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁਃ ਕਵਚਮੇਵ ਚ । ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਮਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਹਿ ।। ੨੯੬.
ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਸੂਕਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਵਚ ਵੀ; ਸ਼ਤ-ਰੁਦਰੀਯ, ਅਸਤਰ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ।
ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਾਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਜਪੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਜ੍ਜਾਗ੍ਰਤ ਇਤਿ ਸੂਕ੍ਤਂ षਡृਚਂ ਮਾਨਸਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੯੬.
ਪੰਜ ਅੰਗ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਪੋ; 'ਯੱਜਾਗ੍ਰਤਾ' ਸੂਕਤ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋषਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ । ਸ਼ਿਵਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਾਰਾਯਣੋऽਪ੍ਯृषਿਃ।। ੨੯੬.
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਸ਼ਿਵਸੰਕਲਪ' ਹਨ, ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ। 'ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ' ਲਈ 'ਨਾਰਾਯਣ' ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਤਾ ਪੁਰੁषੋऽਨੁष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਜ੍ਞੇਯਞ੍ਚ ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮ੍ । ਅਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਸੂਕ੍ਤਮृषਿਰੁਤ੍ਤਰਗੋਨਰਃ ।। ੨੯੬.
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ, ਪਰ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਤ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਉੱਤਰ ਗੋਨਰਾ' ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਿਸृਣਾਂ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ । ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮਨ੍ਤ੍ਯਾਯਾਃ ਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੯੬.
ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਆਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ।
ਆਸ਼ੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ । ऋषਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਰਥਃ ਸੂਕ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਕੇ ।। ੨੯੬.
ਬਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਤੇਜ਼ ਇੰਦਰ' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ। ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਕਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪ੍ਰਤਿਰਥ' ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਰੁਵਿਦਙ੍ਗਦੇਵਤਾ । ਅਵਸ਼ਿष੍ਟਦੈਵਤੇषੁ ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ ।। ੨੯੬.
ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸੌ ਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪੁਰੁਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ । ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਤ੍ਵਪੋ ਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੯੬.
ਜੋ ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਰੂਪ ਹਨ; ਛੰਦ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
ਰੌਦ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨृषਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਮੇष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕੁਤ੍ਸਸ੍ਯ ਤਿਸृਣਾਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੯੬.
ਰੌਦ੍ਰ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ' ਹਨ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ 'ਕੁਤਸ' ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
ਮਨੋਦ੍ਵਯੋਰੁਮੈਕਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਆਦ੍ਯੋਨੁਵਾਕੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਦੈਵਤਃ ।। ੨੯੬.
ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਉਮਾ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਰੁਦ੍ਰਾਂ' ਵੀ ਦੇਵੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਕ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ, 'ਏਕਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ।
ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਯਾ ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਤਿਸृਣਾਮृਚਾਮ੍ । ਤਿਸृਣਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰਨੁष੍ਟੁਬਥ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੯੬.
ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਗਾਯਤਰੀ' ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਂ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲਈ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ, ਫਿਰ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀਛਨ੍ਦੋ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਮਪ੍ਯਸ਼ੀਤਯਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹਵਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਨਮੋ ਵਃ ਕਿਰਿਕਾਯ ਚ ।। ੨੯੬.
ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਜਗਤੀ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰਾਣੀਆਂ' ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਸੀ ਹੈ। 'ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ' ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, 'ਤੁਹਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ' ਅਤੇ 'ਕਿਰਿਕਾ' ਨੂੰ ਵੀ।
ਪਞ੍ਚਰ੍ਚ੍ਚੋ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਰੁਦ੍ਰਾਨੁਵਾਕਕੇ । ਵਿਂਸ਼ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਾਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਬृਹਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੯੬.
ਪੰਜ ਰਚਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਹਨ; 'ਰੁਦ੍ਰਾਨੁਵਾਕ' ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ 'ਬ੍ਰਹਤੀ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋਗ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤ੍ਰਿਜਗਤੀ ਤृਤੀਯਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੇਵ ਚ । ਅਨੁष੍ਟੁਭੋ ਯਜੁਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਆਰ੍ਯੋਭਿਜ੍ਞਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ ।। ੨੯੬.
ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ 'ਰਿਗ' ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਿੰਨ 'ਜਗਤੀ' ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜਾ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਵਿੱਚ। ਯਜੁਸ ਦੇ ਤਿੰਨ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜੋ ਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨੇਨਾਪਿ ਵਿषਵ੍ਯਾਧ੍ਯਰਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਇਁ ਸ਼੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੀਁ ਹ੍ਰੈਁ ਹੂਁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨਾਯ ਵਿष੍ਣਵੇ ਨਮਃ ।। ੨੯੬.
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 'ਇੰ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੈੰ, ਹੂੰ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।'
ਓਂ ਹਂ ਇਁ ਉਗ੍ਰਵੀਰਂ ਮਹਾਵਿष੍ਣੁਂ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਂ । ਨृਸਿਂਹਂ ਭੀषਣਂ ਭਦ੍ਰਂ ਮृਤ੍ਯੁਮृਤ੍ਯੁਨ੍ਨਮਾਮ੍ਯਹਂ ।। ੨੯੬.
ਓਮ ਹੰ ਇੰ—ਉਗਰ ਵੀਰ, ਮਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨਰਸਿੰਹ, ਭੀਸ਼ਣ, ਭਦ੍ਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਮੌਤ—ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਅਯਮੇਵ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੌ ਮਨ੍ਤ੍ਰੌ ਵਿषਵ੍ਯਾਧਿਵਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨੌ ।। ੨੯੬.
ਇਹ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਗੌਰੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ ਵਿषਹਾਰਿਣੀ । ਪ੍ਰਸਾਦਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿषਹृਦਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੯੬.
ਕੁਬਜਿਕਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਗੌਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ, ਵਿਸਹਾਰੀਣੀ—ਕਿਰਪਾ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਸਿਹਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੌਰੋ ਵਿਨਾਯਕਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਰੁਦ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸਦਾਖਿਲਾਃ ।। ੨੯੬.
ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਵੀਜਃ ਕृष੍ਣਚਕ੍ਰਾਙ੍ਗਪਞ੍ਚਕਃ । ਗੋਪੀਜਨਵਲ੍ਲਭਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ।। ੨੯੭.
ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਕਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੋਪੀ ਜਨ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ 'ਸਵਾਹਾ' ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਯ ਪ੍ਰੇਤਾਧਿਪਤਯੇ ਗੁਤ੍ਤ੍ਵ ਗਰ੍ਜ੍ਜ ਭ੍ਰਾਮਯ ਮੁਞ੍ਚ ਮੁਹ੍ਯ ਕਟ ਆਵਿਸ਼ ਸੁਵਰ੍ਣਪਤਙ੍ਗ ਰੁਦ੍ਰੋ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ ਠ । ਪਾਤਾਲਕ੍ਸ਼ੋਭਮਨ੍ਤ੍ਰੋਯਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਦ੍ਵਿषਨਾਸ਼ਨਃ । ਦਂਸ਼ਕਾਹਿਦਂਸ਼ੇ ਸਦ੍ਯੋ ਦष੍ਟਃ ਕਾष੍ਠਸ਼ਿਲਾਦਿਨਾ ।। ੨੯੭.
ਓਮ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨਮਸਕਾਰ। ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਗਰਜ, ਘੁੰਮ, ਛੱਡ, ਭੁੱਲਾ, ਬੰਨ੍ਹ, ਦਾਖਲ ਹੋ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਠ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੇ ਡਸਣ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ ਅਮਲਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਓਂ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਅਮਲਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਨੈਕਸਰ੍ਵਵਿषਾਪਹਾਯ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਮਂਨ੍ਯਵ ਇਤਿ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜ੍ਜਨਾਦ੍ਵਿਪਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ- ਨ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਕਰ੍ਣਜਾਪ੍ਯਾ ਉਪਾਨਹਾਵਾ । ਯਜੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨੇ ਨੀਲਗ੍ਰੀਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਵਿषਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨਕਂ ।। ੨੯੫.
ਓṃ, ਨਮਸਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਚਿ; ਪਵਿਤ੍ਰ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਚਿ; ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਚਿ; ਦੂਰ ਕਰ, ਓṃ, ਸਵਾਹਾ; ਪਵਿਤ੍ਰ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਨਮਸਕਾਰ ਰੁਦਰ ਨੂੰ, ਹੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਝਾੜਨ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕੰਨ ਨਾਲ ਜਪਣ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ; ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਲਗਰੀਵ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਜੋ; ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਯ ਛਿਨ੍ਦ ਵਿषਂ ਜ੍ਵਲਿਤਪਰਸ਼ੁਪਾਣਯੇ ਚ । ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰੁਦ੍ਰਾਯ ਦष੍ਟਕਂ ਉਤ੍ਥਾਪਯ ਦष੍ਟਕਂ ਕਮ੍ਪਯ ਜਲ੍ਪਯ ਸਰ੍ਪ੍ਪਦष੍ਟਮੁਤ੍ਥਾਪਯ ਲਲ ਬਨ੍ਵ ਮੋਚਯ ਵਰਰੁਦ੍ਰ ਗਚ੍ਛ ਬਧ ਤ੍ਰੁਟ ਵੁਕ ਭੀषਯ ਮੁष੍ਟਿਨਾ ਸਂਹਰ ਵਿषਂ ਠ ਠ । ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਰੁਦ੍ਰੇਣ ਹ ਵਿषਂ ਨਾਸ਼ਮਾਯਾਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਤ੍ ।। ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਰੁਦਜ੍ਰ ਨਾਸ਼ਯ ਵਿषਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਾਕृਤ੍ਰਿਮਵਿषਮੁਪਵਿषਂ ਨਾਸ਼ਯ ਨਾਨਾਵਿषਂ ਦष੍ਟਕਵਿषਂ ਨਾਸ਼ਯ ਧਮ ਦਮ ਵਮ ਮੇਘਾਨ੍ਧਕਾਰਧਾਰਾਕਰ੍षਰ੍ਨਿਰ੍ਵਿषਯੀਭਵ ਸਂਹਰ ਗਚ੍ਛ ਆਵੇਸ਼ਯ ਵਿषੋਤ੍ਥਾਪਨਰੂਪਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਾਦ੍ਵਿषਧਾਰਣਂ ਓਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਓਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਓਂ ਹ੍ਰਾਁ ਹ੍ਰੀਁ ਖੀਁ ਸਃ ਠਨ੍ਦ੍ਰੌਁ ਹ੍ਰੀਁ ਠਃ । ਜਪਾਦਿਨਾ ਸਾਧਿਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੨੯੭.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਮ, ਭਗਵੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਜਲਦੇ ਪਰਸ਼ੂ ਵਾਲੇ। ਭਗਵੰਤ ਪੰਛੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉਠਾਓ, ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹਿਲਾਓ, ਬੋਲੋ, ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸੇ ਨੂੰ ਉਠਾਓ, ਜੀਭ ਨੂੰ ਖੋਲੋ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵਿਸ਼ ਛੱਡੋ, ਵਧੀਆ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਾਓ, ਬੰਨ੍ਹੋ, ਤੋੜੋ, ਡਰਾਓ, ਮੁਸ਼ਟ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਠਾ ਠਾ। ਪੰਛੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਮ, ਭਗਵੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਠਹਿਰਿਆ, ਬਣਾਵਟੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸ਼, ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਦਾ ਵਿਸ਼, ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਫੂਕੋ, ਦਬਾਓ, ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਓ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਓ, ਵਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਦੂਰ ਕਰੋ, ਜਾਓ, ਅਧਿਕਾਰ ਕਰੋ, ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕੋ—ਓਮ, ਸੁੱਟੋ, ਓਮ, ਸੁੱਟੋ, ਸਵਾਹਾ। ਓਮ ਹ੍ਰਾਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਖੀਂ, ਸਹ, ਠੰਨਦ੍ਰਾਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਠਾ। ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।