ਨੀਲੋਗ੍ਰਨਾਸ਼ਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਂ ਸ੍ਮਰੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਏਵਨ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਨੋ ਵਾਕ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣੋ ਵਿषੇ ।। ੨੯੫.
ਸਿਆਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਲੇ, ਉਗਰ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁष੍ਟਿਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਕਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗੁष੍ਠਵਿषਾਪਹਾ । ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਂ ਹਸ੍ਤਂ ਸਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਤਤ੍ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਿਚਾਲਨਾਤ੍ ।। ੨੯੫.
ਤਾਰਕਸ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਿੱਚ, ਅੰਗੂਠਾ ਜ਼ਹਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਾਰਕਸ਼ ਦਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪੰਜ ਉਂਗਲੀਆਂ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦੀਂਸ੍ਤਦੁਕ੍ਤਮਦਵੀषਯਾ । ਆਕਾਸ਼ਾਦੇष ਭੂਵੀਜਃ ਪਞ੍ਚਰ੍ਣਾਧਿਪਤਿਰ੍ਮ੍ਮਨੁਃ ।। ੨੯੫.
ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਤੰਭ ਆਦਿ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਵੈਰ ਦੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁ ਪੰਜ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ।
ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤਿਵਿषਤੋ ਭਾषਯਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਦ੍ਵਿषਮ੍ । ਵ੍ਯਤ੍ਯਸ੍ਤਭੂषਯਾ ਵੀਜੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋऽਯਂ ਸਾਧੁਸਾਧਿਤਃ ।। ੨੯੫.
ਉਹ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਪ੍ਲਵਃ ਪ੍ਲਾਵਯ ਯਮਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯਃ ਸਂਹਰੇਦ੍ਵਿषਂ । ਦਣ੍ਡਮੁਤ੍ਥਾਪਯੇਦੇष ਸੁਜਪ੍ਤਾਮ੍ਭੋऽਭਿषੇਕਤਃ ।। ੨੯੫.
ਜਲ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਯਮ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹਟਾਵੇ; ਲਾਠੀ ਉਠਾਈ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਮੰਤਰ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਜਪ੍ਤਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਨਿਸ੍ਵਨਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਵਾ । ਸਂਦਹਤ੍ਯੇਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਭੂਤੇਜੋਵ੍ਯਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੨੯੫.
ਜਾਂ, ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਤੇ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਦੇ ਉਲਟਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
. ਭੂਵਾਯੁਵ੍ਯਤ੍ਯਯਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿषਂ ਸਂਕ੍ਰਾਮਯਤ੍ਯਸੌ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਥੋ ਨਿਜਵੇਸ਼੍ਮਸ੍ਥੋ ਵੀਜਾਗ੍ਨੀਨ੍ਦੁਜਲਾਤ੍ਮਭਿਃ ।। ੨੯੫.
ਭੂਮੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਬੀਜ, ਅੱਗ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ।
ਏਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਨਯੇਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਗਰੁੜਾਕृਤਿਵਿਗ੍ਰਹਃ । ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਵਰੁਣਗੇਹਸ੍ਥਸ੍ਤਜ੍ਜਪਾਨ੍ਨਾਸ਼ਯੇਦ੍ਵਿषਮ੍ ।। ੨੯੫.
ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਕ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਗਰੁੜ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ; ਤਾਰਕਸ਼ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨੁਦਣ੍ਡੀਦਮੁਦਿਤਂ ਸ੍ਵਧਾਸ਼੍ਰੀਵੀਜਲ੍ਛਿਤਂ । ਸ੍ਨਾਨਪਾਨਾਤ੍ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿषਂ ਜ੍ਵਰਾਰੋਗਾਪਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ ।। ੨੯੫.
ਘੁਟਨੇ ਤੇ ਲਾਠੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਵਧਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਜ਼ਹਿਰ, ਬੁਖਾਰ, ਰੋਗ ਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਜਿੱਤ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਿ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਿ ਵਿਧਿ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਿ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਿ ਕ੍ਸ਼ਿ ਕ੍ਸ਼ਿ ਸ੍ਵਾਹਾ ।। ੨੯੫.
ਪੰਛੀ, ਪੰਛੀ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਨਿਯਮ, ਸਵਾਹਾ; ਪੰਛੀ, ਪੰਛੀ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਸਵਾਹਾ।
ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਡ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੌ ਵਿषਘ੍ਨਾਵਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਤ੍ । ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜਾਯ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਪਕ੍ਸ਼ਿऽਦੇਵਾਯ ਧੀਮਹਿ ਤਨ੍ਨੋ ਗਰੁਡਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵੌ ਦਨ੍ਤਸ਼੍ਰੀਕੌ ਚ ਦਣ੍ਡਿਨੌ ।। ੨੯੫.
ਇਹ ਦੋ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਮੰਤਰ, ਜਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਪੰਛੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਸੇ, ਸਾਹਮਣੇ, ਦੰਦ-ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਲਾਠੀ ਨਾਲ।
ਹਰ ਹਰ ਹृਦਯਾਯ ਨਮਃ ਕਪਰ੍ਦ੍ਦਿਨੇ ਚ ਸ਼ਿਰਸੇ ਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਵੈ ਸ਼ਿਖਾਂਕਾਲਕੂਟਵਿषਭਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਅਥ ਵਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਕਣ੍ਠੇ ਨੇਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਤਿਵਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਾਦ੍ਯੈਰਾਨਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵੇਤਪੀਤਾਰੁਣਾਸਿਤੈਃ ।। ੨੯੫.
ਹਟਾ, ਹਟਾ, ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਪਾਰਧੀ ਨੂੰ, ਸਿਰ ਲਈ, ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਚੋਟੀ ਲਈ, ਕਾਲਕੂਟ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ; ਫਿਰ ਗਲ੍ਹ ਦਾ ਕਵਚ, ਅੱਖ, ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ।
ਅਭਯਂ ਵਰਦਂ ਚਾਪਂ ਵਾਸੁਕਿਞ੍ਚ ਦਧਦ੍ਭੁਜੈਃ । ਯਸ੍ਯੋਪਰੀਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਗੌਰੀਰੁਦ੍ਰੋऽਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੯੫.
ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ, ਵਰਦਾਨ, ਧਨੁ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਗੌਰੀ ਤੇ ਰੁਦਰ ਖੜੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ।
. ਪਾਦਜਾਨੁਗੁਹਾਨਾਭਿਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਾਨਨਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸੁ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਾਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰਯੋਰਙ੍ਗੁष੍ਠਾਦ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀषੁ ਚ ।। ੨੯੫.
ਪੈਰ, ਘੁਟਨੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ, ਗਲਾ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ, ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ, ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੱਖੋ।
ਤਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਾਦਿਤਦਨ੍ਤਾਸੁ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗੁष੍ਠਯੋਰ੍ਨ੍ਨ੍ਯਸੇਤ੍ । ਧ੍ਯਾਤ੍ਵੈਵਂ ਸਂਹਰੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਯਾ ਸ਼ੂਲਮੁਦ੍ਰਯਾ ।। ੨੯੫.
ਇਹ ਅੱਖਰ ਤर्जਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਝਟਪਟ ਸ਼ੂਲ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕਨਿष੍ਠਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਯਾ ਵਦ੍ਧਾ ਤਿਸ੍ਰੋऽਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸृਤੇਰ੍ਜ੍ਜਵਾਃ । ਵਿषਨਾਸ਼ੇ ਵਾਮਹਸ੍ਤਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕਰਂ ।। ੨੯੫.
ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਾਓ; ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖੋ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦਂ ਪਰਂ । ਹृਦਯਂ [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 ਸ਼ਿਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ] ਸ਼ਿਵਃ ਸੂਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪੌਰੁषਮ੍ ।। ੨੯੬.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ, ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
ਸ਼ਿਖਾਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਸੂਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁਃ ਕਵਚਮੇਵ ਚ । ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਮਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਹਿ ।। ੨੯੬.
ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਸੂਕਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਵਚ ਵੀ; ਸ਼ਤ-ਰੁਦਰੀਯ, ਅਸਤਰ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ।
ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਾਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਜਪੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਜ੍ਜਾਗ੍ਰਤ ਇਤਿ ਸੂਕ੍ਤਂ षਡृਚਂ ਮਾਨਸਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੯੬.
ਪੰਜ ਅੰਗ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਪੋ; 'ਯੱਜਾਗ੍ਰਤਾ' ਸੂਕਤ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋषਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ । ਸ਼ਿਵਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਾਰਾਯਣੋऽਪ੍ਯृषਿਃ।। ੨੯੬.
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਸ਼ਿਵਸੰਕਲਪ' ਹਨ, ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ। 'ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ' ਲਈ 'ਨਾਰਾਯਣ' ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਤਾ ਪੁਰੁषੋऽਨੁष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਜ੍ਞੇਯਞ੍ਚ ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮ੍ । ਅਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਸੂਕ੍ਤਮृषਿਰੁਤ੍ਤਰਗੋਨਰਃ ।। ੨੯੬.
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ, ਪਰ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਤ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਉੱਤਰ ਗੋਨਰਾ' ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਿਸृਣਾਂ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ । ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਮਨ੍ਤ੍ਯਾਯਾਃ ਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੯੬.
ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਆਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ।
ਆਸ਼ੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ । ऋषਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਰਥਃ ਸੂਕ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਕੇ ।। ੨੯੬.
ਬਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਤੇਜ਼ ਇੰਦਰ' ਹੈ, ਛੰਦ 'ਤ੍ਰਿਟੁਭ' ਹੈ। ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਕਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪ੍ਰਤਿਰਥ' ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਰੁਵਿਦਙ੍ਗਦੇਵਤਾ । ਅਵਸ਼ਿष੍ਟਦੈਵਤੇषੁ ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਬੁਦਾਹृਤਂ ।। ੨੯੬.
ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਛੰਦ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸੌ ਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪੁਰੁਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ । ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਥ ਮਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਤ੍ਵਪੋ ਲਿਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੯੬.
ਜੋ ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਰੂਪ ਹਨ; ਛੰਦ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
ਰੌਦ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨृषਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਮੇष੍ਠ੍ਯਪਿ । ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕੁਤ੍ਸਸ੍ਯ ਤਿਸृਣਾਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੯੬.
ਰੌਦ੍ਰ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ' ਹਨ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ 'ਕੁਤਸ' ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
ਮਨੋਦ੍ਵਯੋਰੁਮੈਕਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਆਦ੍ਯੋਨੁਵਾਕੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਦੈਵਤਃ ।। ੨੯੬.
ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਉਮਾ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਰੁਦ੍ਰਾਂ' ਵੀ ਦੇਵੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਕ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ, 'ਏਕਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ।
ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਯਾ ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਤਿਸृਣਾਮृਚਾਮ੍ । ਤਿਸृਣਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰਨੁष੍ਟੁਬਥ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੯੬.
ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ 'ਗਾਯਤਰੀ' ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਂ ਦਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲਈ 'ਪੰਕਤੀ' ਹੈ, ਫਿਰ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ' ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀਛਨ੍ਦੋ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਮਪ੍ਯਸ਼ੀਤਯਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹਵਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਨਮੋ ਵਃ ਕਿਰਿਕਾਯ ਚ ।। ੨੯੬.
ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਛੰਦ 'ਜਗਤੀ' ਹੈ; 'ਰੁਦ੍ਰਾਣੀਆਂ' ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਸੀ ਹੈ। 'ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ' ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, 'ਤੁਹਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ' ਅਤੇ 'ਕਿਰਿਕਾ' ਨੂੰ ਵੀ।
ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ ਅਮਲਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਕਣ੍ਠਾਯ ਚਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ ਓਂ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਅਮਲਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਨੈਕਸਰ੍ਵਵਿषਾਪਹਾਯ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਮਂਨ੍ਯਵ ਇਤਿ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜ੍ਜਨਾਦ੍ਵਿਪਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ- ਨ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਕਰ੍ਣਜਾਪ੍ਯਾ ਉਪਾਨਹਾਵਾ । ਯਜੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨੇ ਨੀਲਗ੍ਰੀਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਵਿषਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਰਵਿਧਾਨਕਂ ।। ੨੯੫.
ਓṃ, ਨਮਸਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਚਿ; ਪਵਿਤ੍ਰ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਚਿ; ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਚਿ; ਦੂਰ ਕਰ, ਓṃ, ਸਵਾਹਾ; ਪਵਿਤ੍ਰ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਨਮਸਕਾਰ ਰੁਦਰ ਨੂੰ, ਹੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਝਾੜਨ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕੰਨ ਨਾਲ ਜਪਣ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ; ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਲਗਰੀਵ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਜੋ; ਰੁਦਰ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।