ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੋਨਸਾ ਮਨ੍ਦਗਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਮਣ੍ਡਲੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਸ੍ਚਿਤਾਃ । ਰਾਜਿਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਵਾਜਿਭਿਃ ।। ੨੯੪.

ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਵਾਲੇ, ਹੌਲੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਲੰਬੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਧਾਰੀਦਾਰ, ਚਮਕਦਾਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਰਛੇ ਤੇ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ।

ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਮਿਸ਼੍ਰਚਿਹ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਭੂਵਰ੍षਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵਃ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਸ੍ਤੇ षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਭੇਦਾਃ षੋੜਸ਼ ਗੋਨਸਾਃ ।। ੨੯੪.

ਵਿਚਲੇ ਸੱਪ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਮੀਂਹ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਛਬੀਸ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਵਾਲੇ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਚ ਰਾਜੀਲਾ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਏਕਵਿਸ਼ਤਿਃ । ਯੇऽਨੁਕ੍ਤਕਾਲੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੯੪.

ਤੇਰਾਂ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਵੀਹ ਹਨ; ਜੋ ਅਣਕਹੇ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਚਲੇ ਸੱਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆषਾਢਾਦਿਤ੍ਰਿਮਾਸੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗਰ੍ਭੋ ਮਾषਟਤੁष੍ਟਯੇ । ਅਣ੍ਡਕਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਤਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੯੪.

ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਛੇ ਦਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਸੌ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਪਾ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਸੂਤੌਘਾਨ੍ ਵਿਨਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਾਨ੍ । ਉਨ੍ਮੀਲਤੇऽਕ੍ਸ਼ਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਕृष੍ਣੋ ਮਾਸਾਦ੍ਭਵੇਦ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੪.

ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਅੱਖ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸੱਪ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਸੁਬੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਿਨਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾ ਚਤੁਸ੍ਰਸ੍ਤੇषੁ ਦਂष੍ਟ੍ਰਿਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੰਦ ਸੂਰਜ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਤੀ ਤੇ ਉੱਨੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰਾਲੀ ਮਕਰੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਚ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । ਏਤਾਸ੍ਤੀਃ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਾਮਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾਃ ।। ੨੯੪.

ਕਰਾਲੀ, ਮਕਰੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਿਕਾ — ਇਹ ਤਿੱਖੇ, ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

षਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕृਤ੍ਤਿਂ ਜੀਵੇਤ੍षष੍ਟਿਸਮਾਦ੍ਵਯਂ । ਨਾਗਾਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਵਾਰੇਸ਼ਾਃ ਸਪ੍ਤ ਉਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾ ਨਿਸ਼ਿ ।। ੨੯੪.

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਠ ਸਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸੱਪ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵੇषਾਂ षਟ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰੇषੁ ਕੁਲਿਕਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਸ਼ਙ੍ਖੇਨ ਵਾ ਮਹਾਵ੍ਜੇਨ ਸਹ ਤਸ੍ਯੋਦਯੋऽਥਵਾ ।। ੨੯੪.

ਹਰ ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਛੇ, ਕੁਲਿਕ ਸੱਪ ਹਰ ਜੋੜ 'ਤੇ; ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਉਤਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।

ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵ੍ਵਾ ਨਾੜਿਕਾਮਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਕੁਲਿਕੋਦਯਃ । ਦੁष੍ਟਃ ਸ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਦਂਸ਼ੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੯੪.

ਜਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਨਾਰੀਅਲ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਮੰਤਰ, ਕੁਲਿਕ ਦਾ ਉਤਪਤ; ਉਹ ਸਮਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਿੱਚ।

ਕृਤ੍ਤਿਕਾ ਭਰਣੀ ਸ੍ਵਾਤੀ ਮੂਲਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰਯਾਸ਼੍ਵਿਨੀ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਮਘਾਸ਼੍ਲੇषਾ ਸ਼੍ਰਵਣਰੋਹਿਣੋ ।। ੨੯੪.

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਭਰਣੀ, ਸਵਾਤੀ, ਮੂਲ, ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ; ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਆਰਦਰਾ, ਮਘਾ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਰੋਹਣੀ।

ਹਸ੍ਤਾ ਮਨ੍ਦਕੁਜੌ ਵਾਰੌ ਪਞ੍ਚਮੀ ਚਾष੍ਟਮੀ ਤਿਥਿਃ । षष੍ਠੀ ਰਿਕ੍ਤਾ ਸ਼ਿਵਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੀ ।। ੨੯੪.

ਹਸਤ, ਮੰਦਾ, ਕੁਜ, ਵਾਰ, ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ; ਛੇਵੀਂ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ, ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਚੌਦਵੀਂ।

ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਚਤੁष੍ਟਯਂ ਦੁष੍ਟਂ ਦਗ੍ਧਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਰਾਸ਼ਯਃ । ਏਕਦ੍ਵਿਬਹਵੋ ਦਂਸ਼ਾ ਦष੍ਟਵਿਦ੍ਧਞ੍ਚ ਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।। ੨੯੪.

ਚਾਰ ਸੰਧੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੜੇ ਹੋਏ ਯੋਗ ਤੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ; ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਕਈ ਡੱਸਣ, ਡੱਸਿਆ ਤੇ ਜਖਮੀ, ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ।

ਅਦਂਸ਼ਮਵਗੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਂਸ਼ਮੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ । ਤ੍ਰਯੋ ਦ੍‌ਵ੍ਯੇਕਕ੍ਸ਼ਤਾ ਦਂਸ਼ਾ ਵੇਦਨਾ ਰੁਧਿਰੋਲ੍ਵਣਾ ।। ੨੯੪.

ਨਾ ਡੱਸਿਆ ਤੇ ਬਚਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ; ਤਿੰਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਖਮੀ ਡੱਸਣ, ਦਰਦ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖੂਨ ਵਾਲੇ।

ਨਕ੍ਤਨ੍ਤ੍ਵੇਕਾਙ੍‌ਘ੍ਰਿਕੂਰ੍ਮ੍ਮਾਬਾ ਦਂਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਯਮਚੋਦਿਤਾਃ । ਦੀਹੀਪਿਪੀਲਿਕਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੀ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋਥਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੯੪.

ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ, ਕਛੂਆ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਡੱਸਣ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਉਤਪਤ ਕੀਤੇ; ਚੀਟੀ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਗਲੇ ਦੀ ਸੋਜ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ।

ਸਤੋਦੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤੋ ਦਂਸ਼ਃ ਸਵਿषੋ ਨ੍ਯਸ੍ਤਨਿਰ੍ਵ੍ਵਿषਃ । ਦੇਵਾਲਯੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਗृਹੇ ਵਲ੍ਮੀਕੋਦ੍ਯਾਨਕੋਟਰੇ ।। ੨੯੪.

ਜੋ ਡੰਸ ਮਿੱਲਾ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ, ਮੰਦਰ ਵਿਚ, ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿਚ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਜਾਂ ਬਾਗ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਮਿਲੇ।

ਰਥ੍ਯਾਸਨ੍ਧੌ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਚ ਨਦ੍ਯਾਞ੍ਚ ਸਿਨ੍ਧੁਸਙ੍ਗਮੇ । ਦ੍ਵੀਪੇ ਚਤੁष੍ਪਥੇ ਸੌਧੇ ਗृਹੇऽਬ੍ਜੇ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਗ੍ਰਤਃ ।। ੨੯੪.

ਚੌਰਾਹੇ, ਰਸਤੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ, ਟਾਪੂ, ਚਾਰ ਰਸਤੇ, ਮਹਲ, ਘਰ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ।

ਵਿਲਦ੍ਵਾਰੇ ਜੀਰ੍ਣਕੂਪੇ ਜੀਰ੍ਣਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ਕੁਡ੍ਯਕੇ । ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕਾਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਜਮ੍ਬੂ ਡੁਮ੍ਬਰਣੇषੁ ਚ ।। ੨੯੪.

ਝੂਲਦੇ ਦਰਵਾਜੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੂਏ, ਢਹਿੜੇ ਘਰ, ਕੰਧ, ਸੇਜਣ, ਸਲੇਸਮਾਤਕ, ਆਮਲਾ, ਜਾਮੁਨ ਤੇ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ।

ਵਟੇ ਚ ਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਾਕਾਰੇ ਖਾਸ੍ਯਹृਤ੍‌ਕਕ੍ਸ਼ਜਤ੍ਰੁਣਿ । ਤਾਲੌ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਗਲੇ ਮੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਿਵੁਕੇ ਨਾਭਿਪਾਦਯੋਃ ।। ੨੯੪.

ਵਟ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਪੁਰਾਣੀ ਟਿੱਲ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਬਾਂਹ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਗਰਦਨ, ਹਥੇਲੀ, ਸਾਂਪ ਦੀ ਸ਼ੰਖ, ਗਲਾ, ਸਿਰ, ਗਲ, ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ।

ਦਂਸ਼ੋऽਸ਼ੁਭਃ ਸ਼ੁਭੋ ਦੂਨਃ ਪੁष੍ਪਹਸ੍ਤਃ ਸੁਵਾਕ੍ ਸੁਧੀਃ । ਲਿਙ੍ਗਵਰ੍ਣਂਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਸ੍ਤ੍ਰੋऽਮਲਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ।। ੨੯੪.

ਅਸ਼ੁਭ ਡੰਸ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਡੰਸ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ, ਫੁੱਲ ਫੜਦਾ, ਚੰਗਾ ਬੋਲਦਾ, ਸਮਝਦਾਰ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਰੰਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਪਹਿਨੇ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ।

ਅਪਦ੍ਵਾਰਗਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਭੂਗਤੇਕ੍ਸ਼੍ਣਃ । ਵਿਵਰ੍ਣਵਾਸਾਃ ਪਾਸ਼ਾਦਿਹਸ੍ਤੋ ਗਦਗਦਵਰ੍ਣਭਾਕ੍ ।। ੨੯੪.

ਗਲਤ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਤੇਜ਼, ਮਲਿਨ ਕਪੜਾ ਪਹਿਨੇ, ਫੰਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ, ਹੌਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਾष੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਖਿਨ੍ਨਸ੍ਤਿਲਾਕ੍ਤਕਕਰਾਂਸ਼ੁਕਃ । ਆਰ੍ਦ੍ਰਵਾਸਾਃ ਕृष੍ਣਾਰਕ੍ਤਪੁष੍ਪਯੁਕ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਃ ।। ੨੯੪.

ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਥੱਕਿਆ, ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲਗੇ, ਗਿੱਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਵਾਲੇ ਵਾਲ।

ਕੁਚਮਰ੍ਦੀਂ ਨਖਚ੍ਛੇਦੀ ਗੁਦਸ੍ਪृਕ੍ ਪਾਦਲੇਖਕਃ । ਕੇਸ਼ਮੁਞ੍ਚੀ ਤृਣਚ੍ਛੇਦੀ ਦੁष੍ਟਾ ਦੂਤਾਸ੍ਤਥੈਕਸ਼ਃ ।। ੨੯੪.

ਜੋ ਛਾਤੀ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਨਖ ਕੱਟਦਾ, ਪਿਛਵਾਡਾ ਛੂਹਦਾ, ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਉਂਦਾ, ਵਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਘਾਹ ਕੱਟਦਾ—ਇਹ ਦੂਤ ਬੁਰੇ ਹੁੰਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਇੜਾਨ੍ਯਾ ਵਾ ਵਹੇਦ੍‌ਦ੍ਵੇਧਾ ਯਦਿ ਦੂਤਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਨਃ । ਆਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁष੍ਟਯਾਸ੍ਮਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਾਨ੍ ।। ੨੯੪.

ਜੇ ਦੂਤ ਜਾਂ ਆਪ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਲਾਠੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ: ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ।

ਦੂਤਃ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਯਦ੍‌ਗਾਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਂਸ਼ਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ । ਦੂਤਾਙ੍‌ਘ੍ਰਿਚਲਨਂ ਦੁष੍ਟਮੁਤ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਸ਼ੁਭਾ ।। ੨੯੪.

ਜਿੱਥੇ ਦੂਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ, ਉਥੇ ਡੰਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਦੂਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੀ, ਬਿਨਾ ਹਿਲੇ ਉਠਣਾ ਸ਼ੁਭ।

ਜੀਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸ਼ੁਭੋ ਦੂਤੋ ਦੁष੍ਟੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮਾਗਤਃ । ਜੀਵੋ ਗਤਾਗਤੈਰ੍ਦੁष੍ਟਃ ਸ਼ੁਭੋ ਦੂਤਨਿਵੇਦਨੇ ।। ੨੯੪.

ਜੀਵ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਅਸ਼ੁਭ। ਜੀਵ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਸ਼ੁਭ, ਪਰ ਦੂਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਸ਼ੁਭ।

ਦ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਦੁष੍ਟਾ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਮਜਾਰ੍ਦ੍ਧਨਿਨ੍ਦਿਤਾ । ਵਿਭਕ੍ਤੈਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਨ੍ਤੈਰ੍ਵਿषੈਰ੍ਨਿਰ੍ਵ੍ਵਿषਕਾਲਤਾ ।। ੨੯੪.

ਦੂਤ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਵੰਡ, ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ।

ਆਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਰੈਸ਼੍ਚ ਕਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਗੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਲਿਪਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ੍ਵਰਜੋ ਵਸੁਮਾਨ੍ਵਰ੍ਗੀ ਇਤਿਕ੍ਸ਼ੇਪਾ ਚ ਮਾਤृਕਾ ।। ੨੯੪.

ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਲਿਪੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ; ਸੁਰ, ਰਜ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਸਮੂਹ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਾਗ੍ਨੀਨ੍ਦ੍ਰਜਲਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਰ੍ਗੇषੁ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਨਪੁਂਸਕਾਃ ਪਞ੍ਚਮਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰਾਮ੍ਬੁਯੋਨਯਃ ।। ੨੯੪.

ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਨਪੁੰਸਕ, ਸੁਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ।