ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਭਗ੍ਨਸਨ੍ਧਾਨੇ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰ੍ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਯष੍ਟੀਵਿਪਾਚਿਤਂ ।। ੨੯੨.

ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਜੋੜਨ ਲਈ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਾਤ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਲਈ, ਮੁਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਤੇਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਫੇ ਵ੍ਯੋषਞ੍ਚ ਸਮਧੁ ਸਪੁष੍ਟਕਰਜੋऽਸ੍ਰਜੇ । ਤੈਲਾਜ੍ਯਂ ਹਰਿਤਾਲਞ੍ਚ ਭਗ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤਿਸ਼੍ਰृਤਨ੍ਦਦੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਕਫ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਕਟੂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟਿਕਰ ਦੀ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ, ਜਖਮ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਲਈ ਤੇਲ, ਘੀ ਅਤੇ ਹਰਿਤਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਾषਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸਗੋਧੂਮਾਃ ਪਸ਼ੁਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਏषਾਂ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸਲਵਣਾ ਵਤ੍ਸਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟਿਦਾ ਤ੍ਵਿਯਂ ।। ੨੯੨.

ਮਾਸ, ਤਿਲ, ਗੋਧੂ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਪਿੰਡੀ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬਲਪ੍ਰਦਾ ਵਿषਾਣਾਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਯ ਧੂਪਕਃ । ਦੇਵਦਾਰੁ ਵਚਾ ਮਾਂਸੀ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਹਿਙ੍ਗੁਸਰ੍षਪਾਃ ।। ੨੯੨.

ਤਾਕਤਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਧੂਣ ਸੇਜ਼ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚ, ਮਾਂਸੀ, ਗੁਗਲ, ਹਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਬੀਜ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਾਦਿਗਦਨਾਸ਼ਾਯ ਏष ਧੁਪੋ ਗਵਾਂ ਹਿਤਃ । ਘष੍ਟਾ ਚੈਵ ਗਵਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾ ਧੂਪੇਨਾਨੇਨ ਧੂਪਿਤਾ ।। ੨੯੨.

ਇਹ ਧੂਣ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਧੂਣ ਨਾਲ ਧੂਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਤਿਲੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਤੇਨ ਗੌਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਿਣੀ ਭਵੇਤ੍ । ਰਸਾਯਨਞ੍ਚ ਪਿਨ੍ਯਾਕਂ ਮਤ੍ਤੋ ਯੋ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਗृਹੇ ।। ੨੯੨.

ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਪਿੰਡ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗਵਾਂ ਪੁਰੀषੇ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਯਜੇਤ੍ । ਵਾਸੁਦੇਵਞ੍ਚ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਪਰਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੯੨.

ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਈ ਸੁਗੰਧੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਯੁਕ੍‌ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਯਜੇਦ੍ਧਰਿਂ । ਹਰਿਰੁਦ੍ਰਮਜਂ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਿਯਮਗ੍ਨਿਂ ਘृਤੇਨ ਚ ।। ੨੯੨.

ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਦੇ ਚੰਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਜ, ਸੂਰਜ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਘੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦਧਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਗਾਃ ਪੂਜ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵਹ੍ਨਿਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ । ਵृषਾਣਾਂ ਯੋਜਯੇਦ੍ ਯੁਦ੍ਧਂ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਰਵੈਰ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੨.

ਦਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਹਰ ਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਵਾਨ੍ਤੁ ਲਵਣਨ੍ਦੇਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਮਾਕਰਾਦੌ ਯਜੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਹ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਕਰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਣਅਡਿਲੇਵ੍ਜੇ ਮਧ੍ਯਗਤੇ ਕਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਕੇਸ਼ਰਗਾਨ੍ ਸੁਰਾਨ੍ । ਸੁਭਦ੍ਰਾਜੋ ਰਵਿਃ ਪੂਜ੍ਯੋ ਬਹੁਰੂਪੋ ਬਲਿਰ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੨.

ਥੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਰਾਜ, ਸੂਰਜ, ਜੋ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਖਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਚ ऋਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਰੋਹਿਣੀ । ਦਿਗ੍ਧੇਨਵੋ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਕृਸ਼ਰੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੯੨.

ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਰੂਪ, ਸਿਧੀ, ਵਾਧਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ; ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ।

ਦਿਕ੍‌ਪਾਲਾਃ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇषੁ ਕੁਮ੍ਭੇष੍ਵਗ੍ਨੌ ਚ ਹੋਮਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਮਿਧਃ ਸਰ੍षਪਾਕ੍ਸ਼ਤਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍ ।। ੨੯੨.

ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਘੜਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਸਰੋਂ, ਕੱਚਾ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ।

ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਂ ਸੁਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਕਾਂਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਦ੍ਵਿਜੇ ਦਦੇਤ੍ । ਗਾਵਃ ਪੂਜ੍ਯਾ ਵਿਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਦਿਸਂਯੁਤਾਃ ।। ੨੯੨.

ਸੌ ਸੌ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕਾਂਸ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯ ਹਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ । ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੋऽਙ੍ਗਰਾਜਾਯ ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਸਿਖਾਈ; ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਅੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੱਸਿਆ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨਾਗਾਦਯੋऽਥ ਭਾਵਾਦਿਦਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚ । ਸੂਤਕਂ ਦष੍ਟਚੇष੍ਟੇਤਿ ਸਪ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੯੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਗ ਆਦਿ, ਭਾਵ, ਦਸ ਥਾਂ, ਕਰਮ, ਸੂਤਕ, ਡਸਣ ਦੀ ਲਕੜੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਲਕੜੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੇषਵਾਸੁਕਿਤਕ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਾਃ ਕਰ੍ਕਟੋऽਬ੍ਜੋ ਮਹਾਮ੍ਬੁਜਃ । ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਕੁਲਿਕ ਇਤ੍ਯਾष੍ਟੌ ਨਾਗਵਰ੍ਯ੍ਯਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰਕਟ, ਅਬਜ, ਮਹਾਂਅਬਜ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਅਤੇ ਕੁਲਿਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਨਾਗ ਹਨ।

ਦਸ਼ਾष੍ਟਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਗੁਣਸ਼ਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਵਿਤੌ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਿਪ੍ਰੌ ਨृਪੋ ਵਿਸ਼ੌ ਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਨਾਗੇषੁ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ ।। ੨੯੪.

ਦਸ, ਅਠ, ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੌ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਸਿਰ ਅਨੁਸਾਰ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ, ਆਮ ਲੋਕ, ਸ਼ੂਦਰ — ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਨ੍ਵਯਾਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਂ ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤਾ ਅਸਂਖ੍ਯਕਾਃ । ਫਣਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜੀਲਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲ ਘੇਰੀ, ਧਾਰੀਦਾਰ, ਤੇ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਦੋषਮਿਸ਼੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਾ ਦਰ੍ਵ੍ਵੀਕਰਾਃ ਸਮृਤਾਃ । ਰਥਾਙ੍ਗਲਾਙ੍ਗਲਚ੍ਛਤ੍ਰਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਙ੍ਕੁਸ਼ਧਾਰਿਣਃ ।। ੨੯੪.

ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਖਾਮੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵੀਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ, ਹਥਿਆਰ, ਛਤਰੀ, ਸਵਸਤਿਕ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੋਨਸਾ ਮਨ੍ਦਗਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਮਣ੍ਡਲੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਸ੍ਚਿਤਾਃ । ਰਾਜਿਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਵਾਜਿਭਿਃ ।। ੨੯੪.

ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਵਾਲੇ, ਹੌਲੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਲੰਬੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਧਾਰੀਦਾਰ, ਚਮਕਦਾਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਰਛੇ ਤੇ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ।

ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਮਿਸ਼੍ਰਚਿਹ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਭੂਵਰ੍षਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵਃ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਸ੍ਤੇ षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਭੇਦਾਃ षੋੜਸ਼ ਗੋਨਸਾਃ ।। ੨੯੪.

ਵਿਚਲੇ ਸੱਪ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਮੀਂਹ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਛਬੀਸ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਵਾਲੇ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਚ ਰਾਜੀਲਾ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਏਕਵਿਸ਼ਤਿਃ । ਯੇऽਨੁਕ੍ਤਕਾਲੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੯੪.

ਤੇਰਾਂ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਵੀਹ ਹਨ; ਜੋ ਅਣਕਹੇ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਚਲੇ ਸੱਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆषਾਢਾਦਿਤ੍ਰਿਮਾਸੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗਰ੍ਭੋ ਮਾषਟਤੁष੍ਟਯੇ । ਅਣ੍ਡਕਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਤਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੯੪.

ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਛੇ ਦਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਸੌ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਪਾ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਸੂਤੌਘਾਨ੍ ਵਿਨਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਾਨ੍ । ਉਨ੍ਮੀਲਤੇऽਕ੍ਸ਼ਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਕृष੍ਣੋ ਮਾਸਾਦ੍ਭਵੇਦ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੪.

ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਅੱਖ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸੱਪ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਸੁਬੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਿਨਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾ ਚਤੁਸ੍ਰਸ੍ਤੇषੁ ਦਂष੍ਟ੍ਰਿਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੰਦ ਸੂਰਜ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਤੀ ਤੇ ਉੱਨੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰਾਲੀ ਮਕਰੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਚ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । ਏਤਾਸ੍ਤੀਃ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਾਮਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾਃ ।। ੨੯੪.

ਕਰਾਲੀ, ਮਕਰੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਿਕਾ — ਇਹ ਤਿੱਖੇ, ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

षਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕृਤ੍ਤਿਂ ਜੀਵੇਤ੍षष੍ਟਿਸਮਾਦ੍ਵਯਂ । ਨਾਗਾਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਵਾਰੇਸ਼ਾਃ ਸਪ੍ਤ ਉਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾ ਨਿਸ਼ਿ ।। ੨੯੪.

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਠ ਸਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸੱਪ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵੇषਾਂ षਟ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰੇषੁ ਕੁਲਿਕਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਸ਼ਙ੍ਖੇਨ ਵਾ ਮਹਾਵ੍ਜੇਨ ਸਹ ਤਸ੍ਯੋਦਯੋऽਥਵਾ ।। ੨੯੪.

ਹਰ ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਛੇ, ਕੁਲਿਕ ਸੱਪ ਹਰ ਜੋੜ 'ਤੇ; ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਉਤਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।