ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਵਸ਼੍ਚ ਕੁਲਮੇਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤਮ੍ । ਏਕਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹਵਿਰੇਕਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੨੯੨.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹਵਨ।

ਦੇਵਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੋਸਾਧੁਸਾਧ੍ਵੀਭਿਃ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਸਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਪੂਜ੍ਯਤਮਾ ਮਤਾਃ ।। ੨੯੨.

ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਨਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਵਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਗਹ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਗਾਵ ਏਵ ਹਿ । ਗਵਾਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੯੨.

ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਵਾਂਗ। ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵੀ ਸੁਣੋ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਮਯੇषੁ ਧੇਨੂਨਾਂ ਤੈਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਸੈਨ੍ਧਵਂ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਬਲਾਮਾਂਸਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ।। ੨੯੨.

ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ, ਅਦਰਕ, ਬਲਾ, ਮਾਸ ਦਾ ਪੇਸਟ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।

ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਹਿਙ੍ਗੁਸੈਨ੍ਧਵੈਃ । ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਂ ਰਸੋਨੇਨੈਥ ਵਾ ਪੁਨਃ ।। ੨੯੨.

ਕੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਦਾਂ ਲਈ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਹੀੰਗ ਤੇ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਲਸਣ ਨਾਲ।

ਵਿਲ੍ਵਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਨ੍ਧਾਤਕੀ ਚ ਸਪਾਟਲਾ । ਕੁਟਜਨ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇषੁ ਲੇਪਾਤ੍ਤਚ੍ਛੂਲਨਾਸ਼ਨਂ ।। ੨੯੨.

ਬਿਲਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਧਾਤਕੀ, ਪਾਟਲਾ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਦੰਦ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਸ਼ੂਲਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਘृਤਂ ਰਾਮ ਵਿਪਾਚਿਤਂ । ਮੁਖਰੋਗਹਰਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗੇषੁ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ।। ੨੯੨.

ਦੰਦ ਦੇ ਦਰਦ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ, ਰਾਮਾ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚ ਗਲਗ੍ਰਹੇ । ਹृਚ੍ਛੂਲੇ ਵਸ੍ਤਿਸ਼ੁਲੇ ਚ ਵਾਤਰੋਗੇ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਤਥਾ ।। ੨੯੨.

ਅਦਰਕ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਗਲੇ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ, ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਦੇ ਦਰਦ, ਵਾਤ ਰੋਗ ਤੇ ਖੇਹ ਲਈ ਵੀ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਘृਤਮਿਸ਼੍ਰਾ ਚ ਗਵਾਂ ਪਾਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਅਤੀਸਾਰੇ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪਾਠਾਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸਤ ਲਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ ਤੇ ਪਾਠਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕੋष੍ਠਰੋਗੇषੁ ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾਗਦੇषੁ ਚ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਞ੍ਚ ਭਾਰ੍ਗੀਞ੍ਚ ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ-ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੰਙ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਦਾ ਸੇਵਨ ਖਾਂਸੀ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ 'ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਭਗ੍ਨਸਨ੍ਧਾਨੇ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰ੍ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਯष੍ਟੀਵਿਪਾਚਿਤਂ ।। ੨੯੨.

ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਜੋੜਨ ਲਈ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਾਤ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਲਈ, ਮੁਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਤੇਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਫੇ ਵ੍ਯੋषਞ੍ਚ ਸਮਧੁ ਸਪੁष੍ਟਕਰਜੋऽਸ੍ਰਜੇ । ਤੈਲਾਜ੍ਯਂ ਹਰਿਤਾਲਞ੍ਚ ਭਗ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤਿਸ਼੍ਰृਤਨ੍ਦਦੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਕਫ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਕਟੂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟਿਕਰ ਦੀ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ, ਜਖਮ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਲਈ ਤੇਲ, ਘੀ ਅਤੇ ਹਰਿਤਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਾषਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸਗੋਧੂਮਾਃ ਪਸ਼ੁਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਏषਾਂ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸਲਵਣਾ ਵਤ੍ਸਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟਿਦਾ ਤ੍ਵਿਯਂ ।। ੨੯੨.

ਮਾਸ, ਤਿਲ, ਗੋਧੂ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਪਿੰਡੀ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬਲਪ੍ਰਦਾ ਵਿषਾਣਾਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਯ ਧੂਪਕਃ । ਦੇਵਦਾਰੁ ਵਚਾ ਮਾਂਸੀ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਹਿਙ੍ਗੁਸਰ੍षਪਾਃ ।। ੨੯੨.

ਤਾਕਤਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਧੂਣ ਸੇਜ਼ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚ, ਮਾਂਸੀ, ਗੁਗਲ, ਹਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਬੀਜ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਾਦਿਗਦਨਾਸ਼ਾਯ ਏष ਧੁਪੋ ਗਵਾਂ ਹਿਤਃ । ਘष੍ਟਾ ਚੈਵ ਗਵਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾ ਧੂਪੇਨਾਨੇਨ ਧੂਪਿਤਾ ।। ੨੯੨.

ਇਹ ਧੂਣ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਧੂਣ ਨਾਲ ਧੂਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਤਿਲੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਤੇਨ ਗੌਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਿਣੀ ਭਵੇਤ੍ । ਰਸਾਯਨਞ੍ਚ ਪਿਨ੍ਯਾਕਂ ਮਤ੍ਤੋ ਯੋ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਗृਹੇ ।। ੨੯੨.

ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਪਿੰਡ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗਵਾਂ ਪੁਰੀषੇ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਯਜੇਤ੍ । ਵਾਸੁਦੇਵਞ੍ਚ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਪਰਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੯੨.

ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਈ ਸੁਗੰਧੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਯੁਕ੍‌ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਯਜੇਦ੍ਧਰਿਂ । ਹਰਿਰੁਦ੍ਰਮਜਂ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਿਯਮਗ੍ਨਿਂ ਘृਤੇਨ ਚ ।। ੨੯੨.

ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਦੇ ਚੰਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਜ, ਸੂਰਜ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਘੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦਧਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਗਾਃ ਪੂਜ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵਹ੍ਨਿਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ । ਵृषਾਣਾਂ ਯੋਜਯੇਦ੍ ਯੁਦ੍ਧਂ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਰਵੈਰ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੨.

ਦਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਹਰ ਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਵਾਨ੍ਤੁ ਲਵਣਨ੍ਦੇਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਮਾਕਰਾਦੌ ਯਜੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਹ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਕਰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਣਅਡਿਲੇਵ੍ਜੇ ਮਧ੍ਯਗਤੇ ਕਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਕੇਸ਼ਰਗਾਨ੍ ਸੁਰਾਨ੍ । ਸੁਭਦ੍ਰਾਜੋ ਰਵਿਃ ਪੂਜ੍ਯੋ ਬਹੁਰੂਪੋ ਬਲਿਰ੍ਵਹਿਃ ।। ੨੯੨.

ਥੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਰਾਜ, ਸੂਰਜ, ਜੋ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਖਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਚ ऋਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਰੋਹਿਣੀ । ਦਿਗ੍ਧੇਨਵੋ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਕृਸ਼ਰੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੯੨.

ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਰੂਪ, ਸਿਧੀ, ਵਾਧਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ; ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ।

ਦਿਕ੍‌ਪਾਲਾਃ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇषੁ ਕੁਮ੍ਭੇष੍ਵਗ੍ਨੌ ਚ ਹੋਮਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਮਿਧਃ ਸਰ੍षਪਾਕ੍ਸ਼ਤਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍ ।। ੨੯੨.

ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਘੜਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਸਰੋਂ, ਕੱਚਾ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ।

ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਂ ਸੁਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਕਾਂਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਦ੍ਵਿਜੇ ਦਦੇਤ੍ । ਗਾਵਃ ਪੂਜ੍ਯਾ ਵਿਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਦਿਸਂਯੁਤਾਃ ।। ੨੯੨.

ਸੌ ਸੌ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕਾਂਸ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯ ਹਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ । ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੋऽਙ੍ਗਰਾਜਾਯ ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਸਿਖਾਈ; ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਅੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੱਸਿਆ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨਾਗਾਦਯੋऽਥ ਭਾਵਾਦਿਦਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਚ । ਸੂਤਕਂ ਦष੍ਟਚੇष੍ਟੇਤਿ ਸਪ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੯੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਗ ਆਦਿ, ਭਾਵ, ਦਸ ਥਾਂ, ਕਰਮ, ਸੂਤਕ, ਡਸਣ ਦੀ ਲਕੜੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਲਕੜੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੇषਵਾਸੁਕਿਤਕ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਾਃ ਕਰ੍ਕਟੋऽਬ੍ਜੋ ਮਹਾਮ੍ਬੁਜਃ । ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਕੁਲਿਕ ਇਤ੍ਯਾष੍ਟੌ ਨਾਗਵਰ੍ਯ੍ਯਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰਕਟ, ਅਬਜ, ਮਹਾਂਅਬਜ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਅਤੇ ਕੁਲਿਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਨਾਗ ਹਨ।

ਦਸ਼ਾष੍ਟਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਗੁਣਸ਼ਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਵਿਤੌ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਿਪ੍ਰੌ ਨृਪੋ ਵਿਸ਼ੌ ਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਨਾਗੇषੁ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ ।। ੨੯੪.

ਦਸ, ਅਠ, ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੌ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਸਿਰ ਅਨੁਸਾਰ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ, ਆਮ ਲੋਕ, ਸ਼ੂਦਰ — ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਨ੍ਵਯਾਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਂ ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤਾ ਅਸਂਖ੍ਯਕਾਃ । ਫਣਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜੀਲਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਾਃ ।। ੨੯੪.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲ ਘੇਰੀ, ਧਾਰੀਦਾਰ, ਤੇ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ।