ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਜਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਹਸ੍ਤਿਪਂ ਚ ਗਣਿਤਜ੍ਞਞ੍ਚ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਗਜਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਯ ਤਨ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਡਿਣ੍ਡਿਮਂ ਸੋਪਿ ਵਾਦਯੇਤ੍ ।। ੨੯੧.

ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਡੰਢੋਰਾ ਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਵਜਾਏ।

ਸ਼ੁਭਗਮ੍ਭੀਰਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਘਨਸ੍ਥੋऽਭਿਵਾਦਯੇਤ੍ ।। ੨੯੧.

ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੋਂ ਸਲਾਮ ਕਰੇ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਗੋਵਿਪ੍ਰਪਾਲਨਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਗੋਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਵਦੇ । ਗਾਵਃ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਮਾਙ੍ਗਲ੍ਯਾ ਗੋषੁ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੨੯੨.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼ਕृਨ੍‌ਮੂਤ੍ਰਂ ਪਰਂ ਤਾਸਾਮਲਕ੍ਸ਼ਮੀਨਾਸ਼ਨਂ ਪਰਂ । ਗਵਾਂ ਕਣ੍ਡੂਯਨਂ ਵਾਰਿ ਸ਼੍ਰृਹ੍ਗਸ੍ਯਾਘੌਘਮਰ੍ਦ੍ਦਨਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਤੇ ਮੂਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਇਹ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੁਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਰੋਚਨਾ ਵਿषਰਕ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨੀ ਗ੍ਰਾਸਦਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗੋ ਗਵਾਂ । ਯਦ੍‌ਗृਹੇ ਦੁਃਖਿਤਾ ਗਾਵਃ ਸ ਯਾਤਿ ਨਰਕਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੯੨.

ਰੋਚਨਾ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਗੋਗ੍ਰਾਸਦਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੀ ਗੋਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਭਾਕ੍ । ਗੋਦਾਨਾਤ੍‌ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਦ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚੋਦ੍ਧਰਤੇ ਕੁਲਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੁਲ ਉਤਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗਵਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਤ੍ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਭੂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਕਿਲ੍ਵਿषਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਗੋਮृਤ੍ਰਂ ਗੋਮਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਦਧਿ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕੁਸ਼ੋਦਕਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਪਾਣੀ—

ਏਕਰਾਤ੍ਰੋਪਵਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਪਾਕਮਪਿ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼ੁਭਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪੁਰਾਚਰਿਤਮੀਸ਼੍ਵਰੈਃ ।। ੨੯੨.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਞ੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਮਹਾਸਾਨ੍ਤਪਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਸਰ੍ਵਕਾਮਪ੍ਰਦਞ੍ਚੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼ੁਭਵੀਮਰ੍ਦ੍ਦਨਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਇਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਰਨਾ, ਮਹਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਤਿਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਪਯਸਾ ਦਿਵਸਾਨੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਂ । ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਲਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਕਾਮਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗਗਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ੍ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੨੯੨.

ਕਠਿਨ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ्छਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਕਵੀ ਦਿਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੁष੍ਣਂ ਪਿਵੇਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੁष੍ਣਂ ਘृਤਂ ਪਿਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੁष੍ਣਂ ਪਯਃ ਪੀਤ੍ਵਾਃ ਵਾਯੁਭਕ੍ਸ਼ਃ ਪਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਮੂਤਰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਘੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਪ੍ਤਕृਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਰਤਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਪਾਪਘ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਦਂ । ਸ਼ੀਤੈਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਦਂ ।। ੨੯੨.

ਤਪਤ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਵਰਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਠੰਢਾ ਸੀਤਾ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣਾਚਰੇਤ੍ਸ੍ਨਾਨਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗੋਰਸੈਃ । ਗੋਭਿਰ੍ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਾਸੁ ਭੁਞ੍ਜੀਤਾਥ ਚ ਗੋਵ੍ਰਤੀ ।। ੨੯੨.

ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੋ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਾਸੇਨੈਕੇਨ ਨਿष੍ਪਾਪੋ ਗੋਲੋਕੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗੋ ਭਵੇਤ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਞ੍ਚ ਗੋਮਤੀਂ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਗੋਲੋਕਂ ਪਰਮਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੋ ਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਮਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ ਗੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੌਤੈਰ੍ਨ੍ਨृਤ੍ਯੇਰਪ੍ਸਰੋਭਿਵਿਂਮਾਨੇ ਤਤ੍ਰ ਮੋਦਤੇ । ਗਾਵਃ ਸੁਰਭਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗਾਵੋ ਗੁਗ੍ਗੁਲਗਨ੍ਧਿਕਾਃ ।। ੨੯੨.

ਉਥੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦਿਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਗਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਗਾਵਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਗਾਵਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਂ ਪਰਂ । ਅਨ੍ਨਮੇਵ ਪਰਂ ਗਾਵੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਹਵਿਰੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਭਾਗਤਾ ਦੀ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹਵਨ ਹਨ।

ਪਾਵਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ । ਹਵਿषਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤੇਨ ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤ੍ਵਮਰਾਨ੍ਦਿਵਿ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਵਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषੀਣਾਮਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੇषੁ ਗਾਵੋ ਹੋਮੇषੁ ਯੋਜਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਗਾਵਃ ਸ਼ਰਣਮੁਤ੍ਤਮਂ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਗਨਿ-ਹੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗਾਂਵਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਹਨ।

ਗਾਵਃ ਪਚਿਤ੍ਰਂ ਪਰਮਂ ਗਾਵੋ ਮਾਙ੍ਗਲ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਂ । ਗਾਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸੋਪਾਨਂ ਗਾਵੋ ਧਨ੍ਯਾਃ ਸਨਾਤਨਾਃ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਬਹੁਤ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਗਲ ਦੀ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਨਵੰਤ ਹਨ।

ਨਮੋ ਗੋਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀਭ੍ਯਃ ਸੌਰਭੇਯੀਭ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਨਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਤਾਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਵਿਤ੍ਰਾਬ੍ਯੋ ਨਮੋ ਨਮਃ ।। ੨੯੨.

ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਵਸ਼੍ਚ ਕੁਲਮੇਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤਮ੍ । ਏਕਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹਵਿਰੇਕਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੨੯੨.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹਵਨ।

ਦੇਵਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੋਸਾਧੁਸਾਧ੍ਵੀਭਿਃ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਸਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਪੂਜ੍ਯਤਮਾ ਮਤਾਃ ।। ੨੯੨.

ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਨਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਵਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਗਹ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਗਾਵ ਏਵ ਹਿ । ਗਵਾਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੯੨.

ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਵਾਂਗ। ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵੀ ਸੁਣੋ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਮਯੇषੁ ਧੇਨੂਨਾਂ ਤੈਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਸੈਨ੍ਧਵਂ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਬਲਾਮਾਂਸਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ।। ੨੯੨.

ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ, ਅਦਰਕ, ਬਲਾ, ਮਾਸ ਦਾ ਪੇਸਟ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।

ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਹਿਙ੍ਗੁਸੈਨ੍ਧਵੈਃ । ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਂ ਰਸੋਨੇਨੈਥ ਵਾ ਪੁਨਃ ।। ੨੯੨.

ਕੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਦਾਂ ਲਈ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਹੀੰਗ ਤੇ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਲਸਣ ਨਾਲ।

ਵਿਲ੍ਵਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਨ੍ਧਾਤਕੀ ਚ ਸਪਾਟਲਾ । ਕੁਟਜਨ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇषੁ ਲੇਪਾਤ੍ਤਚ੍ਛੂਲਨਾਸ਼ਨਂ ।। ੨੯੨.

ਬਿਲਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਧਾਤਕੀ, ਪਾਟਲਾ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਦੰਦ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਸ਼ੂਲਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਘृਤਂ ਰਾਮ ਵਿਪਾਚਿਤਂ । ਮੁਖਰੋਗਹਰਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗੇषੁ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ।। ੨੯੨.

ਦੰਦ ਦੇ ਦਰਦ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ, ਰਾਮਾ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਸਾਂਧਾ ਲੂਣ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚ ਗਲਗ੍ਰਹੇ । ਹृਚ੍ਛੂਲੇ ਵਸ੍ਤਿਸ਼ੁਲੇ ਚ ਵਾਤਰੋਗੇ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਤਥਾ ।। ੨੯੨.

ਅਦਰਕ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਗਲੇ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ, ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਦੇ ਦਰਦ, ਵਾਤ ਰੋਗ ਤੇ ਖੇਹ ਲਈ ਵੀ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਘृਤਮਿਸ਼੍ਰਾ ਚ ਗਵਾਂ ਪਾਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਅਤੀਸਾਰੇ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪਾਠਾਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੯੨.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸਤ ਲਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ ਤੇ ਪਾਠਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।