ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦ੍ਯਂ ਕਾਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਦੌ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਜਾਂ ਪੰਚਕੋਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੁੱਧ ਖੰਘ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍‌ਵਰ੍ਤ੍ਤਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨਸ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਯਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ ।। ੨੮੯.

ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਘੋੜਾ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਧ੍ਰਕਨ੍ਧਰਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਮਾਤੁਲਾਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਨਾਗਰਾਃ । ਕੁष੍ਠਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾਰਾਸ੍ਨਾਲੇਪੋਯਂ ਸ਼ੋਥਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੯.

ਲੋਧਰਾ ਤੇ ਕੰਧਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਮਾਤੂਲੰਗਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕੁਸ਼ਟ, ਹਿੰਗ, ਵਚ ਤੇ ਅਰਸਨਾ — ਇਹ ਲੇਪ ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਵृਹਤ੍ਯੌ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਤ੍ਰਪੁषੀਵੀਜਮੂਲਾਨਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਮੁਲੱਥੀ, ਅੰਗੂਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਜੜ੍ਹ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਤੇ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਅਜਾਪਯਃ ਸ਼੍ਰृਤਮਿਦਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਂ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਨੀਰਸ਼ਨੋ ਵਾਜੀ ਰਕ੍ਤਮੇਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਪਕਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ — ਇਹ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੋੜਾ ਪਿਸਾਬ ਵਿਚ ਖੂਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਨਿਗਾਲਸ੍ਥਸ਼ਿਰਾਸ਼ੋਥੋ ਗਲਗ੍ਰਹਃ । ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਕਟੁਤੈਲੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤੇष੍ਵੇਵ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਗਰਦਨ, ਜਬੜੇ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਜ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਗਲਗ੍ਰਹਗਦੀ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗਲਦੇਸ਼ਕੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁष੍ਪੀ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸੌਰਸੋ ਰਸਃ ।। ੨੮੯.

ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਸੋਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਅੱਗ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਤੇ ਖੱਟਾ ਰਸ ਇਲਾਜ ਹਨ।

ਕृष੍ਣਾਹਿਙ੍ਗੁਯੁਤੈਰੇਭਿਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਸੀਦਤਿ । ਨਿਸ਼ੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਪਾਠਾ ਕृष੍ਣਾ ਕੁष੍ਠਂ ਵਚਾ ਮਧੁ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਹਿੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਪਾਠਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੁਸ਼ਟ, ਵਚ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਰਤੋ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚ ਲੋਪੋऽਯਂ ਗੁੜਮੂਤ੍ਰਯੁਤੋ ਹਿਤਃ । ਤਿਲੈਰ੍ਯष੍ਟ੍ਯਾ ਰਜਨ੍ਯਾ ਚ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਯੋਜਿਤਾ ।। ੨੮੯.

ਜਿਹੜੀ ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਤਿਲ, ਮੁਲੱਥੀ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ।

ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਧਨੀ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸਰ੍ਪਿषਾ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣੀ । ਅਭਿਘਾਤੇਨ ਖਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਯੇ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗੋਲੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਲੰਗੜਾਪਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਪਰਿषੇਕਕ੍ਰਿਯਾ ਤੇषਾਂ ਤੈਲੇਨਾਸ਼ੁ ਰੁਜਾਪਹਾ । ਦੋषਕੋਪਾਭਿਘਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਕਭਿਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਣਕ੍ਰਮਃ ।। ੨੮੯.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਰਮ ਤੇਲ ਨਾਲ ਛਿਟਾ ਦੇਣਾ ਦਰਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਜਾਂ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਖਮ ਪੱਕ ਕੇ ਖੁਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਢੰਗ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੋਡੁਮ੍ਬਰਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਮਧੂਕਵਟਕਲ੍ਕਨੈਃ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਥ, ਉਡੁੰਬਰ, ਪਲਕ, ਮਧੂਕ ਤੇ ਵਟ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਭੂਤਸਲਿਲਃ ਕ੍ਕਾਥਃ ਸੁਖੋष੍ਣੋ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਃ । ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ ਨਾਗਰਂ ਰਾਸ੍ਨਾ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਕੁष੍ਠਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ।। ੨੮੯.

ਵਧੀਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਜ਼ਖਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਹਵਾ, ਨਾਗਰ, ਰਾਸਨਾ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਦਾਰੁਵਚਾਯੁਗ੍ਮਰਜਨੀਰਕ੍ਤਵਨ੍ਦਨੈਃ । ਤੈਲਸਿਦ੍ਧਂ ਕषਾਯੇਣ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਪਯਸਾ ਸਹ ।। ੨੮੯.

ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚ, ਯੁਗਮ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ; ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਕਾਢਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਮ੍ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ਵਸ੍ਤਿਨਸ਼੍ਯੇ ਚ ਯੋਜ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਿਨੇ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋ ਜਲੌਕਾਭਿਰ੍ਨ੍ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਿਣਃ ।। ੨੮੯.

ਮਸਾਜ਼, ਵਸਤਿ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਕਤ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਜੌਕਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਅੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਖਾਦਿਰੋਡੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਕषਾਯੇਣ ਚ ਸਾਧਨਮ੍ । ਥਾਤ੍ਰੀਦੁਰਾਲਭਾਤਿਕ੍ਤਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕੁਙ੍ਕੁਮੈਃ ।। ੨੮੯.

ਖਾਦਿਰ, ਉਡੁੰਬਰ ਤੇ ਅਸ਼ਵਥ ਦੇ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਤਰੀ, ਦੁਰਾਲਭਾ, ਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੁ ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਵੀ।

ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਚ ਕृਤਃ ਕਲ੍ਕੋ ਹਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤਾਵਲਮ੍ਬਿਨੇ । ਉਤ੍ਪਾਤੇ ਚ ਸ਼ਿਲੇ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯੇ ਸ਼ੁष੍ਕਸ਼ੇਫੇ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੯.

ਗੁਡੂਚੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਢਿੱਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ; ਉਤਪਾਤ, ਪੀੜਾ, ਰਸ ਵਗਣ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਸ਼ੇਫੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।

ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਕਾਰਿਣਿ ਦੋषੇ ਚ ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਦਲਮਿष੍ਯਤੇ । ਗੋਸ਼ਕृਨ੍ਮਞ੍ਜਿਕਾਕੁष੍ਠਰਜਨੀਤਿਲਸਰ੍षਪੈਃ ।। ੨੮੯.

ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਚੀਰਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੋ-ਗੋਬਰ, ਮੰਜਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਹਲਦੀ, ਤਿਲ ਤੇ ਸਰੋਂ ਨਾਲ।

ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ ਕਣ੍ਡੁਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਸ਼ੀਤੋ ਮਧੁਯੁਤਃ ਕ੍ਕਾਥੋ ਨਾਸ਼ਿਕਾਯਾਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਃ ।। ੨੮੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਮਸਾਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖੁਜਲੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢਾ ਕਾਢਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਰਃ ਪਾਨਾਦਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੈਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਸਪ੍ਤਮੇ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦੇਯਮਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਲਵਣਂ ਦਿਨੇ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਭੁਕ੍ਤਵਤਾਨ੍ਦੇਯਾ ਅਤਿਪਾਨੇ ਤੁ ਵਾਰੁਣੀ । ਦੀਵਨੀਯੈਃ ਸਮਧੁਰੈਰ੍ਮृਦ੍ਵੀਕਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤੈਃ ।। ੨੮੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੁਣੀ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਹਲਕੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿਉਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ।

ਸਪਿਪ੍ਪਲੀਕੈਃ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਂ ਸਪਦ੍ਮਕੈਃ । ਵਿੜਙ੍ਗਾਪਿਪ੍ਪਲੀਧਾਨ੍ਯਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਲੋਧ੍ਰਸੈਨਧਵੈਃ ।। ੨੮੯.

ਪਿਪਲੀ ਨਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਡੰਗਾ, ਪਿਪਲੀ, ਧਨੀਆ, ਸ਼ਤਾਹਵਾ, ਲੋਧਰ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ।

ਸਚਿਤ੍ਰਕੈਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਂ ਹਿਮਾਗਮੇ । ਲੋਧ੍ਰਪਿਰਿਯਙ੍ਗੁਕਾਮੁਸ੍ਤਾਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜੈ ।। ੨੮੯.

ਚਿਤਰਕ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੁ, ਕਾਮੁਸਤ, ਪਿਪਲੀ ਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ।

ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਫਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪਿਪ੍ਪਲੀਲੋਧ੍ਰਯष੍ਟ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸਮਹੌषਧੈਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ; ਪ੍ਰਿਅੰਗੁ, ਪਿਪਲੀ, ਲੋਧਰ ਤੇ ਮੁਲੀਠੀ, ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ।

ਨਿਦਾਘੇ ਸਗੁੜਾ ਦੇਯਾ ਮਦਿਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਕੇ । ਲੋਧ੍ਰਕਾष੍ਠਂ ਸਲਵਣਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਵਾਲੀ ਮਦਿਰਾ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲੋਧਰ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਨਮਕ ਤੇ ਪਿਪਲੀ, ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਦਵਾਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਵृਡ੍‌ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀषਾਸ਼੍ਚ ਪਿਵੇਯੁਰ੍ਵਾਜਿਨੋ ਘृਤਮ੍ । ਪਿਵੇਯੁਰ੍ਵਾਜਿਨਸ੍ਤੈਲਂ ਕਫਵਾਯ੍ਵਧਿਕਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੨੮੯.

ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਖਾਣੀ ਢਿੱਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੀ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਵृਡ੍‌ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀषਾਸ਼੍ਚ ਪਿਵੇਯੁਰ੍ਵਾਜਿਨੋ ਘृਤਮ੍ । ਪਿਵੇਯੁਰ੍ਵਾਜਿਨਸ੍ਤੈਲਂ ਕਫਵਾਯ੍ਵਧਿਕਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੨੮੯.

ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਖਾਣੀ ਢਿੱਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੀ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੇਹਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭ੍ਵੋ ਯੇषਾਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤੇषਾਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਯਵਾਗੂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੋਜਨਂ ਤਕ੍ਰਸਂਯੁਤਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਸੁੱਕੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦੀ ਰੁੱਖੀ ਖੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਾਛ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਖਵਾਈ ਜਾਵੇ।

ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘ੍ਯੋਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਸ਼ੀਤਵਸਨ੍ਤਯੋਃ । ਵਰ੍षਾਸੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਸ੍ਤੌ ਯਮਕਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਘੀ ਤੇ ਤੇਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰਦੀ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।