ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੁਕੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾ ਯੇ ਚ ਵਾਯਸਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਦੈਵ ਹਿ ।। ੨੮੯.

ਚੰਦ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਗ੍ਰੀਵਾਕ੍ਸ਼ਿਕੂਟਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨਾਃ । ਰਾਜ੍ਞਾਨ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਾ ਯਤ੍ਰ ਵਿਜਯਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਤਃ ।। ੨੮੯.

ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੰਨ ਛੋਟੇ ਪਰ ਸੋਹਣੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪਾਲਿਤਸ੍ਤੁ ਹਯੋ ਦਨ੍ਤੋ ਸ਼ੁਭਦੋ ਦੁਃਖਦੋऽਨ੍ਯਥਾ । ਕ੍ਸ਼ਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾ ਵਾਜਿਨੋ ਰਤ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਘੋੜਾ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਜਾਨਾ ਹਨ।

ਅਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਤੁ ਤੁਰਗਃ ਪਵਿਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਹੂਯਤੇ । ਵृषੋ ਨਿਮ੍ਬਵृਹਤ੍ਯੌ ਚ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਵਿਚ, ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦ, ਨਿੰਬ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਂਹਾ ਗਨ੍ਧਕਰੀ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤਥਾ । ਹਿਙ੍ਗੁ ਪੁष੍ਕਰਮੂਲਞ੍ਚ ਨਾਗਰਂ ਸਾਮ੍ਲਵੇਤਸਂ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ੇਰ, ਗੰਧਕਰੀ, ਪਿੰਡੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਪਸੀਨਾ, ਹਿੰਗ, ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਖੱਟਾ ਵੇਤਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਯੁਤਂ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਚੋष੍ਣਵਾਰਿਣਾ । ਨਾਗਰਾਤਿਵਿषਾ ਮੁਸ੍ਤਾ ਸਾਨਨ੍ਤਾ ਵਿਲ੍ਵਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਪਿਪਲੀ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਪੇਟ ਦਰਦ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਅਦਰਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਾਂ, ਸਾਨੰਤਾ, ਬੇਲ ਤੇ ਮਾਲਿਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਕ੍ਕਾਥਮੇषਾਂ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾਜੀ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਾਰਿਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮਾਜਂ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਪਯਃ ।। ੨੮੯.

ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ ਤੇ ਸਾਰਿਵਾ ਨਾਲ ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਕਾ ਲਓ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਜੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਰੋਣਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਤੈਲਵਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੇ ।। ੨੮੯.

ਘੋੜਾ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਚੀਨੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰੋਣੀ ਵਿਚ ਤੇਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੋष੍ਠਜਾ ਚ ਸ਼ਿਰਾ ਵੇਧ੍ਯਾ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ । ਦਾੜਿਮਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵ੍ਯੋषਂ ਗੁੜਞ੍ਚ ਸਮਭਾਵਿਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਪੇਟ ਦੀ ਸ਼ਿਰਾ ਚੁਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਯੋਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁੜ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਦੇਣੇ ਹਨ।

ਪਿਣ੍ਡਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਮਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਸ਼ਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਲੋਧ੍ਰਮਧੁਭਿਃ ਪਿਵੇਦ੍ਵृषਰਸਂ ਹਯਃ ।। ੨੮੯.

ਇਹ ਗੋਲੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਲੋਧਰਾ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਬਲਦ ਦਾ ਰਸ ਪੀਵੇ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦ੍ਯਂ ਕਾਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਦੌ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਜਾਂ ਪੰਚਕੋਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੁੱਧ ਖੰਘ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍‌ਵਰ੍ਤ੍ਤਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨਸ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਯਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ ।। ੨੮੯.

ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਘੋੜਾ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਧ੍ਰਕਨ੍ਧਰਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਮਾਤੁਲਾਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਨਾਗਰਾਃ । ਕੁष੍ਠਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾਰਾਸ੍ਨਾਲੇਪੋਯਂ ਸ਼ੋਥਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੯.

ਲੋਧਰਾ ਤੇ ਕੰਧਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਮਾਤੂਲੰਗਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕੁਸ਼ਟ, ਹਿੰਗ, ਵਚ ਤੇ ਅਰਸਨਾ — ਇਹ ਲੇਪ ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਵृਹਤ੍ਯੌ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਤ੍ਰਪੁषੀਵੀਜਮੂਲਾਨਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਮੁਲੱਥੀ, ਅੰਗੂਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਜੜ੍ਹ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਤੇ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਅਜਾਪਯਃ ਸ਼੍ਰृਤਮਿਦਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਂ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਨੀਰਸ਼ਨੋ ਵਾਜੀ ਰਕ੍ਤਮੇਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਪਕਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ — ਇਹ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੋੜਾ ਪਿਸਾਬ ਵਿਚ ਖੂਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਨਿਗਾਲਸ੍ਥਸ਼ਿਰਾਸ਼ੋਥੋ ਗਲਗ੍ਰਹਃ । ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਕਟੁਤੈਲੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤੇष੍ਵੇਵ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਗਰਦਨ, ਜਬੜੇ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਜ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਗਲਗ੍ਰਹਗਦੀ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗਲਦੇਸ਼ਕੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁष੍ਪੀ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸੌਰਸੋ ਰਸਃ ।। ੨੮੯.

ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਸੋਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਅੱਗ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਤੇ ਖੱਟਾ ਰਸ ਇਲਾਜ ਹਨ।

ਕृष੍ਣਾਹਿਙ੍ਗੁਯੁਤੈਰੇਭਿਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਸੀਦਤਿ । ਨਿਸ਼ੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਪਾਠਾ ਕृष੍ਣਾ ਕੁष੍ਠਂ ਵਚਾ ਮਧੁ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਹਿੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਪਾਠਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੁਸ਼ਟ, ਵਚ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਰਤੋ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚ ਲੋਪੋऽਯਂ ਗੁੜਮੂਤ੍ਰਯੁਤੋ ਹਿਤਃ । ਤਿਲੈਰ੍ਯष੍ਟ੍ਯਾ ਰਜਨ੍ਯਾ ਚ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਯੋਜਿਤਾ ।। ੨੮੯.

ਜਿਹੜੀ ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਤਿਲ, ਮੁਲੱਥੀ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ।

ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਧਨੀ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸਰ੍ਪਿषਾ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣੀ । ਅਭਿਘਾਤੇਨ ਖਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਯੇ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗੋਲੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਲੰਗੜਾਪਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਪਰਿषੇਕਕ੍ਰਿਯਾ ਤੇषਾਂ ਤੈਲੇਨਾਸ਼ੁ ਰੁਜਾਪਹਾ । ਦੋषਕੋਪਾਭਿਘਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਕਭਿਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਣਕ੍ਰਮਃ ।। ੨੮੯.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਰਮ ਤੇਲ ਨਾਲ ਛਿਟਾ ਦੇਣਾ ਦਰਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਜਾਂ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਖਮ ਪੱਕ ਕੇ ਖੁਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਢੰਗ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੋਡੁਮ੍ਬਰਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਮਧੂਕਵਟਕਲ੍ਕਨੈਃ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਥ, ਉਡੁੰਬਰ, ਪਲਕ, ਮਧੂਕ ਤੇ ਵਟ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ।

ਪ੍ਰਭੂਤਸਲਿਲਃ ਕ੍ਕਾਥਃ ਸੁਖੋष੍ਣੋ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਃ । ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ ਨਾਗਰਂ ਰਾਸ੍ਨਾ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਕੁष੍ਠਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ।। ੨੮੯.

ਵਧੀਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਜ਼ਖਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਹਵਾ, ਨਾਗਰ, ਰਾਸਨਾ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਦਾਰੁਵਚਾਯੁਗ੍ਮਰਜਨੀਰਕ੍ਤਵਨ੍ਦਨੈਃ । ਤੈਲਸਿਦ੍ਧਂ ਕषਾਯੇਣ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਪਯਸਾ ਸਹ ।। ੨੮੯.

ਦੇਵਦਾਰੂ, ਵਚ, ਯੁਗਮ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ; ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਕਾਢਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਮ੍ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ਵਸ੍ਤਿਨਸ਼੍ਯੇ ਚ ਯੋਜ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਿਨੇ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋ ਜਲੌਕਾਭਿਰ੍ਨ੍ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਿਣਃ ।। ੨੮੯.

ਮਸਾਜ਼, ਵਸਤਿ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਕਤ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਜੌਕਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਅੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਖਾਦਿਰੋਡੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਕषਾਯੇਣ ਚ ਸਾਧਨਮ੍ । ਥਾਤ੍ਰੀਦੁਰਾਲਭਾਤਿਕ੍ਤਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕੁਙ੍ਕੁਮੈਃ ।। ੨੮੯.

ਖਾਦਿਰ, ਉਡੁੰਬਰ ਤੇ ਅਸ਼ਵਥ ਦੇ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਤਰੀ, ਦੁਰਾਲਭਾ, ਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੁ ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਵੀ।

ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਚ ਕृਤਃ ਕਲ੍ਕੋ ਹਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤਾਵਲਮ੍ਬਿਨੇ । ਉਤ੍ਪਾਤੇ ਚ ਸ਼ਿਲੇ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯੇ ਸ਼ੁष੍ਕਸ਼ੇਫੇ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੯.

ਗੁਡੂਚੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਢਿੱਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ; ਉਤਪਾਤ, ਪੀੜਾ, ਰਸ ਵਗਣ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਸ਼ੇਫੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।

ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਕਾਰਿਣਿ ਦੋषੇ ਚ ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਦਲਮਿष੍ਯਤੇ । ਗੋਸ਼ਕृਨ੍ਮਞ੍ਜਿਕਾਕੁष੍ਠਰਜਨੀਤਿਲਸਰ੍षਪੈਃ ।। ੨੮੯.

ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਚੀਰਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੋ-ਗੋਬਰ, ਮੰਜਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਹਲਦੀ, ਤਿਲ ਤੇ ਸਰੋਂ ਨਾਲ।

ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ ਕਣ੍ਡੁਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਸ਼ੀਤੋ ਮਧੁਯੁਤਃ ਕ੍ਕਾਥੋ ਨਾਸ਼ਿਕਾਯਾਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਃ ।। ੨੮੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਮਸਾਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖੁਜਲੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢਾ ਕਾਢਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।