ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰਾਮਧੁਲਾਜਾਦਃ ਸੁਗਨ੍ਧੋऽਸ੍ਵ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਃ । ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵੋ ਵਿਨੀਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੨੮੮.

ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਸ਼ੱਕਰ, ਮਧ ਤੇ ਜੌ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਗੜਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗਾ, ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰੋऽਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚਲੋ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਮਤਿਃ ਖਲਃ । ਵਲ੍ਗਯਾ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣੋऽਸ਼੍ਵੋ ਲਾਲਕਂ ਯਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਸ਼ੂਦਰ ਘੋੜਾ ਗੰਦਾ, ਚਲਾਊ, ਮੰਦ, ਵਿਗੜਿਆ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਰਾਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਾਲ ਲਾਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਾਸੁ ਯੋਜਨੀਯੋऽਸੌ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਗ੍ਰਹਮੋਕ੍ਸ਼ਣੈਃ । ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰੋ ਯਥਾਵਦਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਉਹ harness ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਾਬੂ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਉਵਾਚ ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ੍ । ਹੀਨਦਨ੍ਤੋ ਵਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਰਾਲੀ ਕृष੍ਣਤਾਲੁਕਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਦਵਾਈ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਦੰਦ, ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਤਲੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਕृष੍ਣਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਯਮਜੋ ਜਾਤਮੁष੍ਕਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਤਥਾ । ਦ੍ਵਿਸ਼ਫਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਰ੍ਣਕਃ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਟਕਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ, ਦੋ-ਵਿਭਾਗੀ ਪੈਰ, ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਬਾਘ ਰੰਗ ਵਾਲਾ।

ਸ਼ਰਵਰ੍ਣੋ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣੋ ਜਾਤਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕਾਕੁਦੀ । ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰੀ ਚ ਕਾਕਸਾਦੀ ਚ ਖਰਸਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੯.

ਤੀਰ ਰੰਗ, ਭਸਮ ਰੰਗ, ਜਨਮ ਰੰਗ, ਕੂਬੜ ਵਾਲਾ, ਲੁਕਸ ਰੋਗ ਵਾਲਾ, ਕਾਂ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ।

ਵਾਨਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕृष੍ਣਸ਼ਟਃ ਕृष੍ਣਗੁਹ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਕृष੍ਣਪ੍ਰੋਥਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੨੮੯.

ਬਾਂਦਰ-ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲਾ-ਬਾਲ, ਕਾਲਾ-ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਕਾਲਾ-ਠੋਡੀ, ਤੇ ਟਿੱਟੀਰੀ ਵਰਗਾ।

ਵਿषਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪਾਦਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਸ਼ੁਭਾਵਰ੍ਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜਨੀਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਃ ।। ੨੮੯.

ਅਸਮਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੀ ਘੁੰਮਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀ ਵਾਲਾ: ਐਸਾ ਘੋੜਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਨ੍ਧ੍ਰੋਪਰਨ੍ਧ੍ਰਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਮਸ੍ਤਕਵਕ੍ਸ਼ਸੋਃ । ਪ੍ਰਯਾਣੋ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚ ਕਣ੍ਠਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾ ਦਸ਼ ।। ੨੮੯.

ਨੱਕ ਦੇ ਦੋ, ਸਿਰ ਦੇ ਦੋ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣੀਆਂ: ਇਹ ਦਸ ਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਹਨ।

ਸृਕ੍ਕਣ੍ਯਾਞ੍ਚ ਲਲਾਟੇ ਚ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਨਿਗਾਲਕੇ । ਬਾਹੁਮੂਲੇ ਗਲੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਭਾਃ ਪਰੇ ।। ੨੮੯.

ਕੁੰਨੀਆਂ, ਮੱਥੇ, ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ, ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਹੋਰ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾ ਯੇ ਚ ਵਾਯਸਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਦੈਵ ਹਿ ।। ੨੮੯.

ਚੰਦ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਗ੍ਰੀਵਾਕ੍ਸ਼ਿਕੂਟਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨਾਃ । ਰਾਜ੍ਞਾਨ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਾ ਯਤ੍ਰ ਵਿਜਯਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਤਃ ।। ੨੮੯.

ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੰਨ ਛੋਟੇ ਪਰ ਸੋਹਣੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪਾਲਿਤਸ੍ਤੁ ਹਯੋ ਦਨ੍ਤੋ ਸ਼ੁਭਦੋ ਦੁਃਖਦੋऽਨ੍ਯਥਾ । ਕ੍ਸ਼ਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾ ਵਾਜਿਨੋ ਰਤ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਘੋੜਾ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਜਾਨਾ ਹਨ।

ਅਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਤੁ ਤੁਰਗਃ ਪਵਿਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਹੂਯਤੇ । ਵृषੋ ਨਿਮ੍ਬਵृਹਤ੍ਯੌ ਚ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਵਿਚ, ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦ, ਨਿੰਬ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਂਹਾ ਗਨ੍ਧਕਰੀ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤਥਾ । ਹਿਙ੍ਗੁ ਪੁष੍ਕਰਮੂਲਞ੍ਚ ਨਾਗਰਂ ਸਾਮ੍ਲਵੇਤਸਂ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ੇਰ, ਗੰਧਕਰੀ, ਪਿੰਡੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਪਸੀਨਾ, ਹਿੰਗ, ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਖੱਟਾ ਵੇਤਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਯੁਤਂ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਚੋष੍ਣਵਾਰਿਣਾ । ਨਾਗਰਾਤਿਵਿषਾ ਮੁਸ੍ਤਾ ਸਾਨਨ੍ਤਾ ਵਿਲ੍ਵਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਪਿਪਲੀ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਪੇਟ ਦਰਦ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਅਦਰਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਾਂ, ਸਾਨੰਤਾ, ਬੇਲ ਤੇ ਮਾਲਿਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਕ੍ਕਾਥਮੇषਾਂ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾਜੀ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਾਰਿਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮਾਜਂ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਪਯਃ ।। ੨੮੯.

ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ ਤੇ ਸਾਰਿਵਾ ਨਾਲ ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਕਾ ਲਓ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਜੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਰੋਣਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਤੈਲਵਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੇ ।। ੨੮੯.

ਘੋੜਾ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਚੀਨੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰੋਣੀ ਵਿਚ ਤੇਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੋष੍ਠਜਾ ਚ ਸ਼ਿਰਾ ਵੇਧ੍ਯਾ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ । ਦਾੜਿਮਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵ੍ਯੋषਂ ਗੁੜਞ੍ਚ ਸਮਭਾਵਿਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਪੇਟ ਦੀ ਸ਼ਿਰਾ ਚੁਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਯੋਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁੜ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਦੇਣੇ ਹਨ।

ਪਿਣ੍ਡਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਮਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਸ਼ਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਲੋਧ੍ਰਮਧੁਭਿਃ ਪਿਵੇਦ੍ਵृषਰਸਂ ਹਯਃ ।। ੨੮੯.

ਇਹ ਗੋਲੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਲੋਧਰਾ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਬਲਦ ਦਾ ਰਸ ਪੀਵੇ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦ੍ਯਂ ਕਾਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਦੌ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਜਾਂ ਪੰਚਕੋਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੁੱਧ ਖੰਘ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍‌ਵਰ੍ਤ੍ਤਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨਸ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਯਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ ।। ੨੮੯.

ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਘੋੜਾ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਧ੍ਰਕਨ੍ਧਰਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਮਾਤੁਲਾਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਨਾਗਰਾਃ । ਕੁष੍ਠਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾਰਾਸ੍ਨਾਲੇਪੋਯਂ ਸ਼ੋਥਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੯.

ਲੋਧਰਾ ਤੇ ਕੰਧਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਮਾਤੂਲੰਗਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕੁਸ਼ਟ, ਹਿੰਗ, ਵਚ ਤੇ ਅਰਸਨਾ — ਇਹ ਲੇਪ ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਵृਹਤ੍ਯੌ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਤ੍ਰਪੁषੀਵੀਜਮੂਲਾਨਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਮੁਲੱਥੀ, ਅੰਗੂਰ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਪੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਜੜ੍ਹ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਤੇ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਅਜਾਪਯਃ ਸ਼੍ਰृਤਮਿਦਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਂ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਨੀਰਸ਼ਨੋ ਵਾਜੀ ਰਕ੍ਤਮੇਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਪਕਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ — ਇਹ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੋੜਾ ਪਿਸਾਬ ਵਿਚ ਖੂਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਨਿਗਾਲਸ੍ਥਸ਼ਿਰਾਸ਼ੋਥੋ ਗਲਗ੍ਰਹਃ । ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਕਟੁਤੈਲੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤੇष੍ਵੇਵ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੯.

ਗਰਦਨ, ਜਬੜੇ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਜ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਗਲਗ੍ਰਹਗਦੀ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗਲਦੇਸ਼ਕੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁष੍ਪੀ ਤਥਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸੌਰਸੋ ਰਸਃ ।। ੨੮੯.

ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਸੋਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਅੱਗ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਤੇ ਖੱਟਾ ਰਸ ਇਲਾਜ ਹਨ।

ਕृष੍ਣਾਹਿਙ੍ਗੁਯੁਤੈਰੇਭਿਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਸੀਦਤਿ । ਨਿਸ਼ੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਪਾਠਾ ਕृष੍ਣਾ ਕੁष੍ਠਂ ਵਚਾ ਮਧੁ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਹਿੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਪਾਠਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੁਸ਼ਟ, ਵਚ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਰਤੋ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚ ਲੋਪੋऽਯਂ ਗੁੜਮੂਤ੍ਰਯੁਤੋ ਹਿਤਃ । ਤਿਲੈਰ੍ਯष੍ਟ੍ਯਾ ਰਜਨ੍ਯਾ ਚ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਯੋਜਿਤਾ ।। ੨੮੯.

ਜਿਹੜੀ ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਤਿਲ, ਮੁਲੱਥੀ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ।