ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਕੋ ਯਥਾ ਤਿष੍ਠੇਦੁਦ੍ਗ੍ਰੀਵੋਸ਼੍ਵਃ ਸਮਾਨਨਃ । ਧਰਾਯਾਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮੌ ਪਾਦੌ ਅਨ੍ਤਰੀਸ਼ੇ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯੌ ।। ੨੮੮.

ਜਿੱਥੇ ਤਿਕੋਣ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਘੋੜਾ ਉੱਚੀ گردਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੈਰ ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ।

ਤਦਾ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਗਾਠਵਾਹਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਨਾ । ਸਹਸੈਵਂ ਸਮਾਕृष੍ਟੋ ਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੨੮੮.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਅਚਾਨਕ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਞ੍ਚ ਸਾਧਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਭ੍ਰਮੈਃ । ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸ੍ਕਨ੍ਧਞ੍ਚ ਯੋ ਵਾਹਂ ਸ ਚ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋ ਹਿ ਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਘੋੜਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਕੰਧਾ ਉਠਾ ਦੇਵੇ, ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੋਮਯਂ ਲਵਣਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਮृਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਅਙ੍ਗਲੇਪੋ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਦਿਦਂਸ਼ਸ਼੍ਰਮਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੮.

ਗਾਂ ਦੀ ਲੇੜ, ਲੂਣ, ਪਿਸਾਬ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਲੇਪ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਡੰਗ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਭਦ੍ਰਾਦਿਜਾਤੀਨਾਂ ਮਣ੍ਡੋ ਦੇਯੋ ਹਿ ਸਾਦਿਨਾ । ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭੋਤਤੀਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਿਰੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਹਯਃ ।। ੨੮੮.

ਭਦਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੰਡਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਸ਼੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਾਹਿਤਾਃ । ਅਵਾਹਿਤਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੁਙ੍ਗਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਹਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਿੱਖਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਚੀ ਜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਜਾਨੁਯੁਗ੍ਮੇਨ ਸ੍ਥਿਰਮੁष੍ਟਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਂ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਕੁਟਿਲਾ ਵੇਣਈ ਪਦ੍ਮਮਣ੍ਡਲਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੮.

ਦੋਨੋਂ ਗੁੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢੀ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦਾ ਪਿਸਾਬ, ਵੰਗੀ ਰੱਸੀ, ਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਞ੍ਚ ਯਥਾਚਿਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਸੰਕੁਚਿਤ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਤਿਵੇਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ।

ਵਲ੍ਗਿਤਾਵਲ੍ਗਿਤੌ ਚੈਵ षੋਢਾ ਚੇਤ੍ਥਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਵਿਥੀਧਨੁਃਸ਼ਤਂ ਯਾਵਦਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨ੍ਨਵਤਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਕੁਦਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਕੁਦਣ, ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੌ ਧਨੁਸ਼, ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਃ ਸੁਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾਜੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦੋ ਦਣ੍ਡੈਕਮਾਨਸਃ । ਮृਗਜਙ੍ਘੋ ਮृਗੋ ਵਾਜੀ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਭਦਰਾ ਘੋੜਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਦ ਘੋੜਾ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹਦਾ ਪੈਰ ਹਿਰਨ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਿਰਨ-ਘੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰਾਮਧੁਲਾਜਾਦਃ ਸੁਗਨ੍ਧੋऽਸ੍ਵ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਃ । ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵੋ ਵਿਨੀਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੨੮੮.

ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਸ਼ੱਕਰ, ਮਧ ਤੇ ਜੌ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਗੜਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗਾ, ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰੋऽਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚਲੋ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਮਤਿਃ ਖਲਃ । ਵਲ੍ਗਯਾ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣੋऽਸ਼੍ਵੋ ਲਾਲਕਂ ਯਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਸ਼ੂਦਰ ਘੋੜਾ ਗੰਦਾ, ਚਲਾਊ, ਮੰਦ, ਵਿਗੜਿਆ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਰਾਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਾਲ ਲਾਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਾਸੁ ਯੋਜਨੀਯੋऽਸੌ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਗ੍ਰਹਮੋਕ੍ਸ਼ਣੈਃ । ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰੋ ਯਥਾਵਦਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਉਹ harness ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਾਬੂ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਉਵਾਚ ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ੍ । ਹੀਨਦਨ੍ਤੋ ਵਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਰਾਲੀ ਕृष੍ਣਤਾਲੁਕਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਦਵਾਈ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਦੰਦ, ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਤਲੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਕृष੍ਣਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਯਮਜੋ ਜਾਤਮੁष੍ਕਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਤਥਾ । ਦ੍ਵਿਸ਼ਫਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਰ੍ਣਕਃ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਟਕਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ, ਦੋ-ਵਿਭਾਗੀ ਪੈਰ, ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਬਾਘ ਰੰਗ ਵਾਲਾ।

ਸ਼ਰਵਰ੍ਣੋ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣੋ ਜਾਤਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕਾਕੁਦੀ । ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰੀ ਚ ਕਾਕਸਾਦੀ ਚ ਖਰਸਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੯.

ਤੀਰ ਰੰਗ, ਭਸਮ ਰੰਗ, ਜਨਮ ਰੰਗ, ਕੂਬੜ ਵਾਲਾ, ਲੁਕਸ ਰੋਗ ਵਾਲਾ, ਕਾਂ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ।

ਵਾਨਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕृष੍ਣਸ਼ਟਃ ਕृष੍ਣਗੁਹ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਕृष੍ਣਪ੍ਰੋਥਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੨੮੯.

ਬਾਂਦਰ-ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲਾ-ਬਾਲ, ਕਾਲਾ-ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਕਾਲਾ-ਠੋਡੀ, ਤੇ ਟਿੱਟੀਰੀ ਵਰਗਾ।

ਵਿषਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪਾਦਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਸ਼ੁਭਾਵਰ੍ਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜਨੀਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਃ ।। ੨੮੯.

ਅਸਮਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੀ ਘੁੰਮਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀ ਵਾਲਾ: ਐਸਾ ਘੋੜਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਨ੍ਧ੍ਰੋਪਰਨ੍ਧ੍ਰਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਮਸ੍ਤਕਵਕ੍ਸ਼ਸੋਃ । ਪ੍ਰਯਾਣੋ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚ ਕਣ੍ਠਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾ ਦਸ਼ ।। ੨੮੯.

ਨੱਕ ਦੇ ਦੋ, ਸਿਰ ਦੇ ਦੋ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣੀਆਂ: ਇਹ ਦਸ ਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਹਨ।

ਸृਕ੍ਕਣ੍ਯਾਞ੍ਚ ਲਲਾਟੇ ਚ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਨਿਗਾਲਕੇ । ਬਾਹੁਮੂਲੇ ਗਲੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਭਾਃ ਪਰੇ ।। ੨੮੯.

ਕੁੰਨੀਆਂ, ਮੱਥੇ, ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ, ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਹੋਰ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾ ਯੇ ਚ ਵਾਯਸਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਦੈਵ ਹਿ ।। ੨੮੯.

ਚੰਦ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਗ੍ਰੀਵਾਕ੍ਸ਼ਿਕੂਟਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨਾਃ । ਰਾਜ੍ਞਾਨ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਾ ਯਤ੍ਰ ਵਿਜਯਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਤਃ ।। ੨੮੯.

ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੰਨ ਛੋਟੇ ਪਰ ਸੋਹਣੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪਾਲਿਤਸ੍ਤੁ ਹਯੋ ਦਨ੍ਤੋ ਸ਼ੁਭਦੋ ਦੁਃਖਦੋऽਨ੍ਯਥਾ । ਕ੍ਸ਼ਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾ ਵਾਜਿਨੋ ਰਤ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਘੋੜਾ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਜਾਨਾ ਹਨ।

ਅਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਤੁ ਤੁਰਗਃ ਪਵਿਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਹੂਯਤੇ । ਵृषੋ ਨਿਮ੍ਬਵृਹਤ੍ਯੌ ਚ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਵਿਚ, ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦ, ਨਿੰਬ, ਵ੍ਰਹਤੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਂਹਾ ਗਨ੍ਧਕਰੀ ਪਿਣ੍ਡੀ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤਥਾ । ਹਿਙ੍ਗੁ ਪੁष੍ਕਰਮੂਲਞ੍ਚ ਨਾਗਰਂ ਸਾਮ੍ਲਵੇਤਸਂ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ੇਰ, ਗੰਧਕਰੀ, ਪਿੰਡੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਪਸੀਨਾ, ਹਿੰਗ, ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਖੱਟਾ ਵੇਤਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਯੁਤਂ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਚੋष੍ਣਵਾਰਿਣਾ । ਨਾਗਰਾਤਿਵਿषਾ ਮੁਸ੍ਤਾ ਸਾਨਨ੍ਤਾ ਵਿਲ੍ਵਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੯.

ਪਿਪਲੀ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਪੇਟ ਦਰਦ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਅਦਰਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਾਂ, ਸਾਨੰਤਾ, ਬੇਲ ਤੇ ਮਾਲਿਕਾ ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

ਕ੍ਕਾਥਮੇषਾਂ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾਜੀ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਾਰਿਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮਾਜਂ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਪਯਃ ।। ੨੮੯.

ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ ਤੇ ਸਾਰਿਵਾ ਨਾਲ ਬਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਕਾ ਲਓ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਜੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਰੋਣਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਤੈਲਵਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੇ ।। ੨੮੯.

ਘੋੜਾ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਚੀਨੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰੋਣੀ ਵਿਚ ਤੇਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੋष੍ਠਜਾ ਚ ਸ਼ਿਰਾ ਵੇਧ੍ਯਾ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ । ਦਾੜਿਮਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵ੍ਯੋषਂ ਗੁੜਞ੍ਚ ਸਮਭਾਵਿਕਮ੍ ।। ੨੮੯.

ਪੇਟ ਦੀ ਸ਼ਿਰਾ ਚੁਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਯੋਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁੜ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਦੇਣੇ ਹਨ।