ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਟਯਿਤ੍ਵਾਸਨੇ ਗਾਟਂ ਮਨ੍ਦਮਾਦਾਯ ਯੋ ਬ੍ਰਜੇਤ੍ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਸਂਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਂਗ੍ਰਹਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਮਾਨਸਮ੍ । ਵਲ੍ਗਾਮਾਕृष੍ਯ ਪਾਦੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਣ੍ਟਕਪਾਯਨਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ گردن ਤੇ ਸਿਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਥਿਤੋ ਯੋऽਙਿਗ੍ਨਣਾਨੇਨ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪਾਦਾਤ੍ਤੁਰਹ੍ਗਮਃ । ਗृਹ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਖਲੀਕਾਰਃ ਸ ਚੇष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਐੜੀ ਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਝੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਤਿਤ੍ਰਯੇਪਿ ਯਃ ਪਾਦਮਾਦਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਵਾਞ੍ਛਿਤਃ । ਹਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਦਣ੍ਡੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਗਹਨਂ ਹਿ ਤਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘੋੜਾ ਪੈਰ ਚਾਹੀਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਚੁष੍ਕੇਣ ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਵਲ੍ਗਯਾਨ੍ਯਯਾ । ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੮੮.

ਐੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਕਢਵਾਉਣੀ, ਇਹ ਮੁੜ ਸਾਹ ਕਢਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਹਿਰਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਪਦਾਯਨਂ । ਨਿਯੋਜ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਮੁਖਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਮਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੂੰਹ ਮੋੜਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਪਾਦਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾਰਾਸੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਣ੍ਡਲਾਦਿषੁ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਜਨੋਰ੍ਦ੍ਧਾਨਨਂ ਵਾਹਂ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਵਾਹਯੇਤ੍ ਸੁਧੀਃ । ਅਙ੍ਗੇषੁ ਲਾਘਵਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਤਂ ਵਾਹਯੇਦ੍ਧਯਂ ।। ੨੮੮.

ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਾਂ ਢੀਲਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਏ, ਤੇ ਜਦ ਤਕ ਅੰਗ ਹਲਕੇ ਰਹਿਣ, ਘੋੜਾ ਹਲਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਦੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਲਘੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਯਦਾ ਸ ਸਾਦਿਨੋ ਵਸ਼੍ਯਃ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ਤਦਾ ਹਯਂ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਕੰਧੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਢੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਪਾਦਂ ਯਦਾ ਸਾਧੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ । ਤਦਾਕृष੍ਟਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਮਿਹ ਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਪਿਛਲਾ ਪੈਰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਲਗਾਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਕੋ ਯਥਾ ਤਿष੍ਠੇਦੁਦ੍ਗ੍ਰੀਵੋਸ਼੍ਵਃ ਸਮਾਨਨਃ । ਧਰਾਯਾਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮੌ ਪਾਦੌ ਅਨ੍ਤਰੀਸ਼ੇ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯੌ ।। ੨੮੮.

ਜਿੱਥੇ ਤਿਕੋਣ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਘੋੜਾ ਉੱਚੀ گردਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੈਰ ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ।

ਤਦਾ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਗਾਠਵਾਹਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਨਾ । ਸਹਸੈਵਂ ਸਮਾਕृष੍ਟੋ ਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੨੮੮.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਅਚਾਨਕ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਞ੍ਚ ਸਾਧਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਭ੍ਰਮੈਃ । ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸ੍ਕਨ੍ਧਞ੍ਚ ਯੋ ਵਾਹਂ ਸ ਚ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋ ਹਿ ਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਘੋੜਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਕੰਧਾ ਉਠਾ ਦੇਵੇ, ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੋਮਯਂ ਲਵਣਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਮृਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਅਙ੍ਗਲੇਪੋ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਦਿਦਂਸ਼ਸ਼੍ਰਮਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੮.

ਗਾਂ ਦੀ ਲੇੜ, ਲੂਣ, ਪਿਸਾਬ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਲੇਪ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਡੰਗ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਭਦ੍ਰਾਦਿਜਾਤੀਨਾਂ ਮਣ੍ਡੋ ਦੇਯੋ ਹਿ ਸਾਦਿਨਾ । ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭੋਤਤੀਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਿਰੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਹਯਃ ।। ੨੮੮.

ਭਦਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੰਡਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਸ਼੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਾਹਿਤਾਃ । ਅਵਾਹਿਤਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੁਙ੍ਗਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਹਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਿੱਖਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਚੀ ਜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਜਾਨੁਯੁਗ੍ਮੇਨ ਸ੍ਥਿਰਮੁष੍ਟਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਂ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਕੁਟਿਲਾ ਵੇਣਈ ਪਦ੍ਮਮਣ੍ਡਲਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੮.

ਦੋਨੋਂ ਗੁੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢੀ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦਾ ਪਿਸਾਬ, ਵੰਗੀ ਰੱਸੀ, ਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਞ੍ਚ ਯਥਾਚਿਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਸੰਕੁਚਿਤ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਤਿਵੇਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ।

ਵਲ੍ਗਿਤਾਵਲ੍ਗਿਤੌ ਚੈਵ षੋਢਾ ਚੇਤ੍ਥਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਵਿਥੀਧਨੁਃਸ਼ਤਂ ਯਾਵਦਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨ੍ਨਵਤਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਕੁਦਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਕੁਦਣ, ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੌ ਧਨੁਸ਼, ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਃ ਸੁਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾਜੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦੋ ਦਣ੍ਡੈਕਮਾਨਸਃ । ਮृਗਜਙ੍ਘੋ ਮृਗੋ ਵਾਜੀ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਭਦਰਾ ਘੋੜਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਦ ਘੋੜਾ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹਦਾ ਪੈਰ ਹਿਰਨ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਿਰਨ-ਘੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰ੍ਕ੍ਕਰਾਮਧੁਲਾਜਾਦਃ ਸੁਗਨ੍ਧੋऽਸ੍ਵ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਃ । ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵੋ ਵਿਨੀਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੨੮੮.

ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਸ਼ੱਕਰ, ਮਧ ਤੇ ਜੌ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਗੜਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗਾ, ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰੋऽਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚਲੋ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਮਤਿਃ ਖਲਃ । ਵਲ੍ਗਯਾ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣੋऽਸ਼੍ਵੋ ਲਾਲਕਂ ਯਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਸ਼ੂਦਰ ਘੋੜਾ ਗੰਦਾ, ਚਲਾਊ, ਮੰਦ, ਵਿਗੜਿਆ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਰਾਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਾਲ ਲਾਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਾਸੁ ਯੋਜਨੀਯੋऽਸੌ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਗ੍ਰਹਮੋਕ੍ਸ਼ਣੈਃ । ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰੋ ਯਥਾਵਦਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਉਹ harness ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਾਬੂ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਉਵਾਚ ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ੍ । ਹੀਨਦਨ੍ਤੋ ਵਿਦਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਰਾਲੀ ਕृष੍ਣਤਾਲੁਕਃ ।। ੨੮੯.

ਸ਼ਾਲੀਹੋਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਦਵਾਈ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਦੰਦ, ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਤਲੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਕृष੍ਣਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਯਮਜੋ ਜਾਤਮੁष੍ਕਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਤਥਾ । ਦ੍ਵਿਸ਼ਫਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਰ੍ਣਕਃ ।। ੨੮੯.

ਕਾਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਟਕਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ, ਦੋ-ਵਿਭਾਗੀ ਪੈਰ, ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਬਾਘ ਰੰਗ ਵਾਲਾ।

ਸ਼ਰਵਰ੍ਣੋ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣੋ ਜਾਤਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕਾਕੁਦੀ । ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰੀ ਚ ਕਾਕਸਾਦੀ ਚ ਖਰਸਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੯.

ਤੀਰ ਰੰਗ, ਭਸਮ ਰੰਗ, ਜਨਮ ਰੰਗ, ਕੂਬੜ ਵਾਲਾ, ਲੁਕਸ ਰੋਗ ਵਾਲਾ, ਕਾਂ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ।

ਵਾਨਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕृष੍ਣਸ਼ਟਃ ਕृष੍ਣਗੁਹ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਕृष੍ਣਪ੍ਰੋਥਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੨੮੯.

ਬਾਂਦਰ-ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲਾ-ਬਾਲ, ਕਾਲਾ-ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਕਾਲਾ-ਠੋਡੀ, ਤੇ ਟਿੱਟੀਰੀ ਵਰਗਾ।

ਵਿषਮਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪਾਦਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਸ਼ੁਭਾਵਰ੍ਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜਨੀਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਃ ।। ੨੮੯.

ਅਸਮਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੀ ਘੁੰਮਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀ ਵਾਲਾ: ਐਸਾ ਘੋੜਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਨ੍ਧ੍ਰੋਪਰਨ੍ਧ੍ਰਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਮਸ੍ਤਕਵਕ੍ਸ਼ਸੋਃ । ਪ੍ਰਯਾਣੋ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚ ਕਣ੍ਠਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾ ਦਸ਼ ।। ੨੮੯.

ਨੱਕ ਦੇ ਦੋ, ਸਿਰ ਦੇ ਦੋ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣੀਆਂ: ਇਹ ਦਸ ਸ਼ੁਭ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਹਨ।