ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਧਾਯ ਵਾਹਯੇਦ੍ਦੁष੍ਟ੍ਯਾ ਲੀਲਯਾ ਸਾਦਿਸਤ੍ਤਮਃ । ਤਸ੍ਯ ਸਵ੍ਯੇਨ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਵ੍ਯਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿਖਲਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਪਾਦਂ ਗृਹੀਤਸ੍ਤੇਨ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਯੋ ਸੇਵਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਾਮਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਪਿਛਲਾ ਪੈਰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਦੌ ਤੇਨਾਪਿ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗृਹੀਤੋ ਵਾਮ ਏਵ ਹਿ । ਅਗ੍ਨੇ ਚੇਚ੍ਚਰਣੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਜਾਯਤੇ ਸੁਦृਢਾਸਨਂ ।। ੨੮੮.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਪੈਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਬੈਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੌ ਹृਤੌ ਦੁष੍ਕਰੇ ਚੈਵ ਮੋਟਕੇ ਨਾਟਕਾਯਨਂ । ਸਵ੍ਯਹੀਨਂ ਖਲੀਕਾਰੋ ਹਨਨੇ ਗੁਣਨੇ ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਘੋੜੇ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਬਿਟ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰਨ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਬਾਵਂ ਹਿ ਤੁਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮੁਖਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਪੁਨਃ । ਨ ਚੈਵੇਤ੍ਥਂ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਾਦਗ੍ਰਹਣਹੇਤਵਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਦਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੈਰ ਫੜਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਂ ਹਯਮਾਲੋਕ੍ਯ ਗਾੜ੍ਹਮਾਪੀਡ੍ਯ ਚਾਸਨਂ । ਰੋਕਯਿਤ੍ਵਾ ਮੁਖੇ ਪਾਦਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੋ ਲੋਕਨਂ ਹਿਤਂ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗਾੜ੍ਹਮਾਪੀਡ੍ਯ ਰਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਵਲ੍ਗਾਮਾਕृष੍ਯ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ਵਨ੍ਧਨਾਦ੍ ਯੁਗ੍ਮਪਾਦਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਕ੍ਕਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਉਸਦੇ ਪੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇ ਲਗਾਮ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਘੋੜਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਵਲ੍ਗਯਾ ਪਾਦਾਨ੍ ਵਲ੍ਗਾਮਾਮੋਚ੍ਯ ਵਾਞ੍ਛਿਤਮ੍ । ਵਾਹ੍ਯਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਾੜਨਂ ਮਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਪੈਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਲਗਾਮ ਢੀਲੀ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਐੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੋੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਯਾਵਿਪ੍ਲਵੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਮੋਟਨੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ ਵਿਧਿਰੇष ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਵਿਘਨ ਜਾਂ ਤਬਾਹੀ ਆਵੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਚੱਲੇ; ਚੌਥੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਧਤ੍ਤੇऽਧਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪਾਦਂ ਯੋऽਸ੍ਵੋ ਲਘੁਨਿ ਮਣ੍ਡਲੇ । ਮੋਟਨੋਦ੍ਵਕ੍ਕਨਾਭ੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ ਪਾਦਮੀਸ਼ਿਤਂ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਘੋੜਾ ਹਲਕਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ, ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਟਯਿਤ੍ਵਾਸਨੇ ਗਾਟਂ ਮਨ੍ਦਮਾਦਾਯ ਯੋ ਬ੍ਰਜੇਤ੍ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਸਂਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਂਗ੍ਰਹਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਮਾਨਸਮ੍ । ਵਲ੍ਗਾਮਾਕृष੍ਯ ਪਾਦੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਣ੍ਟਕਪਾਯਨਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ گردن ਤੇ ਸਿਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਥਿਤੋ ਯੋऽਙਿਗ੍ਨਣਾਨੇਨ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪਾਦਾਤ੍ਤੁਰਹ੍ਗਮਃ । ਗृਹ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਖਲੀਕਾਰਃ ਸ ਚੇष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਐੜੀ ਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਝੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਤਿਤ੍ਰਯੇਪਿ ਯਃ ਪਾਦਮਾਦਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਵਾਞ੍ਛਿਤਃ । ਹਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਦਣ੍ਡੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਗਹਨਂ ਹਿ ਤਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘੋੜਾ ਪੈਰ ਚਾਹੀਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਚੁष੍ਕੇਣ ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਵਲ੍ਗਯਾਨ੍ਯਯਾ । ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੮੮.

ਐੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਕਢਵਾਉਣੀ, ਇਹ ਮੁੜ ਸਾਹ ਕਢਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਹਿਰਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਪਦਾਯਨਂ । ਨਿਯੋਜ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਮੁਖਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਮਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੂੰਹ ਮੋੜਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਪਾਦਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾਰਾਸੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਣ੍ਡਲਾਦਿषੁ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਜਨੋਰ੍ਦ੍ਧਾਨਨਂ ਵਾਹਂ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਵਾਹਯੇਤ੍ ਸੁਧੀਃ । ਅਙ੍ਗੇषੁ ਲਾਘਵਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਤਂ ਵਾਹਯੇਦ੍ਧਯਂ ।। ੨੮੮.

ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਾਂ ਢੀਲਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਏ, ਤੇ ਜਦ ਤਕ ਅੰਗ ਹਲਕੇ ਰਹਿਣ, ਘੋੜਾ ਹਲਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਦੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਲਘੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਯਦਾ ਸ ਸਾਦਿਨੋ ਵਸ਼੍ਯਃ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ਤਦਾ ਹਯਂ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਕੰਧੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਢੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਪਾਦਂ ਯਦਾ ਸਾਧੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ । ਤਦਾਕृष੍ਟਿਰ੍ਵ੍ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਮਿਹ ਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਪਿਛਲਾ ਪੈਰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਲਗਾਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਕੋ ਯਥਾ ਤਿष੍ਠੇਦੁਦ੍ਗ੍ਰੀਵੋਸ਼੍ਵਃ ਸਮਾਨਨਃ । ਧਰਾਯਾਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮੌ ਪਾਦੌ ਅਨ੍ਤਰੀਸ਼ੇ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯੌ ।। ੨੮੮.

ਜਿੱਥੇ ਤਿਕੋਣ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਘੋੜਾ ਉੱਚੀ گردਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੈਰ ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ।

ਤਦਾ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਗਾਠਵਾਹਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਨਾ । ਸਹਸੈਵਂ ਸਮਾਕृष੍ਟੋ ਯਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੨੮੮.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਅਚਾਨਕ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਞ੍ਚ ਸਾਧਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਭ੍ਰਮੈਃ । ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸ੍ਕਨ੍ਧਞ੍ਚ ਯੋ ਵਾਹਂ ਸ ਚ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋ ਹਿ ਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਘੋੜਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਕੰਧਾ ਉਠਾ ਦੇਵੇ, ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੋਮਯਂ ਲਵਣਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਮृਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਅਙ੍ਗਲੇਪੋ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਦਿਦਂਸ਼ਸ਼੍ਰਮਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ।। ੨੮੮.

ਗਾਂ ਦੀ ਲੇੜ, ਲੂਣ, ਪਿਸਾਬ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਲੇਪ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਡੰਗ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਭਦ੍ਰਾਦਿਜਾਤੀਨਾਂ ਮਣ੍ਡੋ ਦੇਯੋ ਹਿ ਸਾਦਿਨਾ । ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭੋਤਤੀਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਿਰੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਹਯਃ ।। ੨੮੮.

ਭਦਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੰਡਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਘੋੜਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਸ਼੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਾਹਿਤਾਃ । ਅਵਾਹਿਤਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੁਙ੍ਗਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਹਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਿੱਖਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਚੀ ਜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਜਾਨੁਯੁਗ੍ਮੇਨ ਸ੍ਥਿਰਮੁष੍ਟਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮਂ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਕੁਟਿਲਾ ਵੇਣਈ ਪਦ੍ਮਮਣ੍ਡਲਮਾਲਿਕਾ ।। ੨੮੮.

ਦੋਨੋਂ ਗੁੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢੀ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦਾ ਪਿਸਾਬ, ਵੰਗੀ ਰੱਸੀ, ਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਞ੍ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਞ੍ਚ ਯਥਾਚਿਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਸੰਕੁਚਿਤ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਤਿਵੇਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ।

ਵਲ੍ਗਿਤਾਵਲ੍ਗਿਤੌ ਚੈਵ षੋਢਾ ਚੇਤ੍ਥਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਵਿਥੀਧਨੁਃਸ਼ਤਂ ਯਾਵਦਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨ੍ਨਵਤਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਕੁਦਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਕੁਦਣ, ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੌ ਧਨੁਸ਼, ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।