ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਕਰ੍ਮ੍ਮਜ੍ਞੋऽਨੁਪਾਯਜ੍ਞੋ ਵੇਗਾਸਕ੍ਤੋऽਤਿਕੋਪਨਃ । ਘਨਦਣ੍ਡਰਤਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਯਃ ਸਮੋਪਿ ਨ ਵ੍ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚਾਹੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਉਪਾਯਜ੍ਞੋऽਥ ਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦੋਪਨਾਸ਼ਨਃ । ਗੁਣਾਰ੍ਜ੍ਜਨਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।। ੨੮੮.

ਪਰ ਜੋ ਢੰਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—

ਪ੍ਰਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤ੍ਵਾऽਥ ਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦੋषਨਾਸ਼ਨਃ । ਗੁਣਾਰ੍ਜ੍ਜਨਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ—

ਆਰੁਹ੍ਯ ਸਹਸਾ ਨੈਵ ਤਾੜਨੀਯੋ ਹਯੋਤ੍ਤਮਃ । ਤਾੜਨਾਦ੍ ਭਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭਯਾਨ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਦੀ ਪ੍ਲੁਤੇਨੈਵ ਵਲ੍ਗਾਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਚਾਲਯੇਤ੍ । ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਵਿਨਾ ਨਾਲਂ ਧृਤਵਲ੍ਗੋ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੮੮.

ਸਵੇਰੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਉੱਡਾ ਕੇ, ਲਗਾਮ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਠੀਕ ਲਗਾਮ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਲਗਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਵਸਨਂ ਸਾਮਭੇਦੋऽਸ਼੍ਵੇਨ ਨਿਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਕषਾਦਿਤਾੜਨਂ ਦਣ੍ਡੋ ਦਾਨਂ ਕਾਲਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਬਕ ਨਾਲ, ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਰੱਖ ਕੇ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇ ਵਿਨਾਯੋਗਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਵਾਹਨੇ ਹਯੇ ।। ੨੮੮.

ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਜੀਭ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਢੰਗ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਣੇਤਰਸ਼ਤਾਂ ਵਲ੍ਗਾਂ ਸृਕ੍ਕਣ੍ਯਾ ਸਹ ਗਾਹਯੇਤ੍ । ਵਿਸ੍ਮਾਰ੍ਯ੍ਯ ਵਾਹਨਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਛਿਥਿਲਾਨਾਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਤੇ ਬਿਟ ਨਾਲ ਸੌ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਢਿੱਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਹਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਹੀਨੇ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਿਮੋਚਯੇਤ੍ । ਗਾਟਤਾਂ ਮੋਚਯੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਤੋਭਂ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ।। ੨੮੮.

ਜਿਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਜੀਭ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਕੜੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰਤਮੁਰਸ੍ਤ੍ਰਾਣਮਵਿਲਾਲਞ੍ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਊਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਾਨਨਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯੋਰਸ੍ਤ੍ਰਾਣਮਸ਼੍ਲਥਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਲਈ ਛਾਤੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਪੱਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਉੱਚਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੱਟੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।

ਵਿਧਾਯ ਵਾਹਯੇਦ੍ਦੁष੍ਟ੍ਯਾ ਲੀਲਯਾ ਸਾਦਿਸਤ੍ਤਮਃ । ਤਸ੍ਯ ਸਵ੍ਯੇਨ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਵ੍ਯਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿਖਲਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਪਾਦਂ ਗृਹੀਤਸ੍ਤੇਨ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਯੋ ਸੇਵਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਾਮਵਲ੍ਗਯਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਪਿਛਲਾ ਪੈਰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਦੌ ਤੇਨਾਪਿ ਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗृਹੀਤੋ ਵਾਮ ਏਵ ਹਿ । ਅਗ੍ਨੇ ਚੇਚ੍ਚਰਣੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਜਾਯਤੇ ਸੁਦृਢਾਸਨਂ ।। ੨੮੮.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਪੈਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਬੈਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੌ ਹृਤੌ ਦੁष੍ਕਰੇ ਚੈਵ ਮੋਟਕੇ ਨਾਟਕਾਯਨਂ । ਸਵ੍ਯਹੀਨਂ ਖਲੀਕਾਰੋ ਹਨਨੇ ਗੁਣਨੇ ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਘੋੜੇ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਬਿਟ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਖੱਬੀ ਲਗਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰਨ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਬਾਵਂ ਹਿ ਤੁਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮੁਖਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਪੁਨਃ । ਨ ਚੈਵੇਤ੍ਥਂ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਾਦਗ੍ਰਹਣਹੇਤਵਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਦਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੈਰ ਫੜਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਂ ਹਯਮਾਲੋਕ੍ਯ ਗਾੜ੍ਹਮਾਪੀਡ੍ਯ ਚਾਸਨਂ । ਰੋਕਯਿਤ੍ਵਾ ਮੁਖੇ ਪਾਦਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੋ ਲੋਕਨਂ ਹਿਤਂ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗਾੜ੍ਹਮਾਪੀਡ੍ਯ ਰਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਵਲ੍ਗਾਮਾਕृष੍ਯ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ਵਨ੍ਧਨਾਦ੍ ਯੁਗ੍ਮਪਾਦਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਕ੍ਕਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਉਸਦੇ ਪੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇ ਲਗਾਮ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਘੋੜਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਵਲ੍ਗਯਾ ਪਾਦਾਨ੍ ਵਲ੍ਗਾਮਾਮੋਚ੍ਯ ਵਾਞ੍ਛਿਤਮ੍ । ਵਾਹ੍ਯਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਾੜਨਂ ਮਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਪੈਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਲਗਾਮ ਢੀਲੀ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਐੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੋੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਯਾਵਿਪ੍ਲਵੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਮੋਟਨੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ ਵਿਧਿਰੇष ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਵਿਘਨ ਜਾਂ ਤਬਾਹੀ ਆਵੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਚੱਲੇ; ਚੌਥੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਧਤ੍ਤੇऽਧਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪਾਦਂ ਯੋऽਸ੍ਵੋ ਲਘੁਨਿ ਮਣ੍ਡਲੇ । ਮੋਟਨੋਦ੍ਵਕ੍ਕਨਾਭ੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ ਪਾਦਮੀਸ਼ਿਤਂ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਘੋੜਾ ਹਲਕਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ, ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਟਯਿਤ੍ਵਾਸਨੇ ਗਾਟਂ ਮਨ੍ਦਮਾਦਾਯ ਯੋ ਬ੍ਰਜੇਤ੍ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਸਂਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਂਗ੍ਰਹਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਮਾਨਸਮ੍ । ਵਲ੍ਗਾਮਾਕृष੍ਯ ਪਾਦੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਣ੍ਟਕਪਾਯਨਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ گردن ਤੇ ਸਿਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਥਿਤੋ ਯੋऽਙਿਗ੍ਨਣਾਨੇਨ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪਾਦਾਤ੍ਤੁਰਹ੍ਗਮਃ । ਗृਹ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਖਲੀਕਾਰਃ ਸ ਚੇष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਐੜੀ ਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਝੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਤਿਤ੍ਰਯੇਪਿ ਯਃ ਪਾਦਮਾਦਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਵਾਞ੍ਛਿਤਃ । ਹਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਦਣ੍ਡੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇ ਗਹਨਂ ਹਿ ਤਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਘੋੜਾ ਪੈਰ ਚਾਹੀਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਖਲੀਕृਤ੍ਯ ਚੁष੍ਕੇਣ ਤੁਰਙ੍ਗੋ ਵਲ੍ਗਯਾਨ੍ਯਯਾ । ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਪੁਨਃ ।। ੨੮੮.

ਐੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਕਢਵਾਉਣੀ, ਇਹ ਮੁੜ ਸਾਹ ਕਢਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਹਿਰਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਪਦਾਯਨਂ । ਨਿਯੋਜ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਮੁਖਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਮਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੂੰਹ ਮੋੜਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਪਾਦਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾਰਾਸੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਣ੍ਡਲਾਦਿषੁ ।। ੨੮੮.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਜਨੋਰ੍ਦ੍ਧਾਨਨਂ ਵਾਹਂ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਵਾਹਯੇਤ੍ ਸੁਧੀਃ । ਅਙ੍ਗੇषੁ ਲਾਘਵਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਤਂ ਵਾਹਯੇਦ੍ਧਯਂ ।। ੨੮੮.

ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਾਂ ਢੀਲਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਏ, ਤੇ ਜਦ ਤਕ ਅੰਗ ਹਲਕੇ ਰਹਿਣ, ਘੋੜਾ ਹਲਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਦੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਲਘੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਯਦਾ ਸ ਸਾਦਿਨੋ ਵਸ਼੍ਯਃ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ਤਦਾ ਹਯਂ ।। ੨੮੮.

ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਕੰਧੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਢੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।