ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੀਬ੍ਰੈਰ੍ਨ੍ਨ ਚ ਪਰੈਰ੍ਦ੍ਦਣ੍ਡੈਰਦੇਸ਼ੇ ਨ ਚ ਤਾਡਯੇਤ੍ । ਕੀਲਾਸ੍ਥਿਸਂਕੁਲੇ ਚੈਵ ਵਿषਮੇ ਕਣ੍ਟਕਾਨ੍ਵਿਤੇ ।। ੨੮੮.

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ 'ਤੇ; ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜਾਂ ਕਾਂਟੇ ਹੋਣ।

ਵਾਲੁਕਾਪਙ੍ਕਸਂਚ੍ਛਨ੍ਨੇ ਗਰ੍ਤ੍ਤਾਗਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਦੂषਿਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਵਿਨੋਪਾਯੈਰ੍ਵਾਹਨਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤੁ ਯਃ ।। ੨੮੮.

ਜਿੱਥੇ ਰੇਤ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖੱਡਾਂ-ਗੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਬੇਧਿਆਨ ਜਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਹਨ ਚਲਾਏ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ।

ਸ ਵਾਹ੍ਯਤੇ ਹਯੇਨੈਵ ਪृष੍ਠਸ੍ਥਃ ਕਟਿਕਾਂ ਵਿਨਾ । ਛਨ੍ਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਪਯੇਤ੍ ਕੋਪਿ ਸੁਕृਤੀ ਧੀਮਤਾਂ ਵਰਃ ।। ੨੮੮.

ਜੇ ਕੋਈ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਟੀਕਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੱਸੇ; ਨੇਕ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਬ੍ਯਾਸਾਦਬਿਯੋਗਾਚ੍ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਵਾਹਕਃ । ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਸ੍ਯਾਥ ਦੇਵਾਨ੍ ਵਪੁषਿ ਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਘੋੜਾ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਵਾਦਿਨਮੋਨ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਵੀਜੇਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਵਲੇ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵੈਨਤੇਯਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।। ੨੮੮.

ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ: ਮਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰੁਦ੍ਰਾ ਗੁਰੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧੌ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸੁ । ਦृਗਾਵਰ੍ਤ੍ਤੇ ਦृਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਵਰ੍ਕੌ ਕਰ੍ਣਯੋਰਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤਥਾ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ, ਮਰਮ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨ।

ਜਠਰੇऽਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਧਾ ਸ੍ਵੇਦੇ ਵਾਗ੍ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਜਵੇऽਨਿਲਃ । ਪृष੍ਠਤੋ ਨਾਕਪृष੍ਠਸ੍ਤੁ ਖੁਰਾਗ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਤਾ ।। ੨੮੮.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵਧਾ, ਜੀਭ 'ਤੇ ਵਾਕ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ; ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ, ਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ।

ਤਾਰਾਸ਼੍ਚ ਰੋਮਕੂਪੇषੁ ਹृਦਿ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਮਸੀ ਕਲਾ । ਤੇਜਸ੍ਯਗ੍ਨੀਰਤਿਃ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਲਲਾਟੇ ਚ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ ।। ੨੮੮.

ਤਾਰੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ; ਕਮਰ 'ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ; ਤੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ।

ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਹੇषਿਤੇ ਚੈਵ ਤਥੈਵੋਰਸਿ ਵਾਸੁਕਿਃ । ਉਪੋषਿਤੋऽਰ੍ਚ੍ਚਯੇਤ੍ ਸਾਦੀ ਹਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਜਪੇਤ੍ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ, ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ; ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ।

ਹਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਜਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰृਣੁष੍ਵ ਵਚਨਂ ਮਮ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਕੁਲਕਜਾਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਭੂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕੁਲਦੂषਕਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ, ਤੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਗੰਧਰਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾ ਕਰ।

ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸੋਮਸ੍ਯ ਗਰੁਡਸ੍ਯ ਚ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵਰੁਣਸ੍ਯੈਵ ਪਵਨਸ੍ਯ ਬਲੇਨ ਚ ।। ੨੮੮.

ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬਾਤ, ਤੇ ਸੋਮਾ, ਗਰੁੜ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ,

ਹੁਤਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਮਰ ਜਾਤਿ ਤੁਰਙ੍ਗਮ । ਸ੍ਮਰ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯਮਨੁਸ੍ਮਰ ।। ੨੮੮.

ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ, ਘੋੜੇ। ਯਾਦ ਕਰ, ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਯਾਦ ਰੱਖ।

ਸਮਰ ਤ੍ਵਂ ਵਾਰੁਣੀਂ ਕਨ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮਰ ਤ੍ਵਂ ਕੌਸ੍ਤੁਭਂ ਮਣਿਂ । ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸਾਗਰੇ ਚੈਵ ਮਥ੍ਯਮਾਨੇ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ ।। ੨੮੮.

ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਜੋ ਖੀਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਥਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲੀ ਸੀ।

ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਕੁਲੇ ਜਾਤਃ ਸ੍ਵਵਾਕ੍ਯਂ ਪਰਿਪਾਲਯ । ਕੁਲੇ ਜਾਤਸ੍ਤ੍ਵਮਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮੇ ਭਵ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ।। ੨੮੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦੋਸਤ ਬਣ।

ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮਿਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮੇਤਚ੍ਚ ਸਿਦ੍ਧੋ ਮੇ ਭਵ ਵਾਹਨ । ਵਿਜਯਂ ਰਕ੍ਸ਼ ਮਾਞ੍ਚੈਵ ਸਮਰੇ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਵਹ ।। ੨੮੮.

ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ: ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਵਾਹਨ ਬਣ; ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ।

ਤਵ ਪृष੍ਠਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਹਤਾ ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਸੁਰੈਃ ਪੁਰਾ । ਅਧੁਨਾ ਤ੍ਵਾਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਜੇष੍ਯਾਮਿ ਰਿਪੁਵਾਹਿਨੀਂ ।। ੨੮੮.

ਤੇਰੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗਾ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਨਯੇਦ੍ਧਯਂ ਸਾਦੀ ਵਾਹਯੇਦ੍ ਯੁਦ੍ਧਤੋ ਜਯਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਞ੍ਜਾਤਾਃ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰੇਣ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਜਿਨਾਂ । ਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇऽਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਗੁਣਾਃ ਸਾਦਿਵਰੈਃ ਪੁਨਃ।। ੨੮੮.

ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਹਜਾ ਇਵ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾਃ ਸਾਦਿਵਰੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਨਨ੍ਯੇ ਸਾਦਿਨਃ ਸਹਜਾਨਪਿ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਗੁਣਾਨੇਕੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾऽਪਰਃ । ਧਨ੍ਯੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਹਯਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨੋਭਯਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਮਨ੍ਦਧੀਃ ।। ੨੮੮.

ਕੋਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਖਾਮੀਆਂ; ਪਰ ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਨਸੀਬ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਅਕਰ੍ਮ੍ਮਜ੍ਞੋऽਨੁਪਾਯਜ੍ਞੋ ਵੇਗਾਸਕ੍ਤੋऽਤਿਕੋਪਨਃ । ਘਨਦਣ੍ਡਰਤਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਯਃ ਸਮੋਪਿ ਨ ਵ੍ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਜੋ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚਾਹੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਉਪਾਯਜ੍ਞੋऽਥ ਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦੋਪਨਾਸ਼ਨਃ । ਗੁਣਾਰ੍ਜ੍ਜਨਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।। ੨੮੮.

ਪਰ ਜੋ ਢੰਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—

ਪ੍ਰਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤ੍ਵਾऽਥ ਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦੋषਨਾਸ਼ਨਃ । ਗੁਣਾਰ੍ਜ੍ਜਨਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ—

ਆਰੁਹ੍ਯ ਸਹਸਾ ਨੈਵ ਤਾੜਨੀਯੋ ਹਯੋਤ੍ਤਮਃ । ਤਾੜਨਾਦ੍ ਭਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭਯਾਨ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ।। ੨੮੮.

ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਦੀ ਪ੍ਲੁਤੇਨੈਵ ਵਲ੍ਗਾਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਚਾਲਯੇਤ੍ । ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਵਿਨਾ ਨਾਲਂ ਧृਤਵਲ੍ਗੋ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੮੮.

ਸਵੇਰੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਉੱਡਾ ਕੇ, ਲਗਾਮ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਠੀਕ ਲਗਾਮ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਲਗਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਵਸਨਂ ਸਾਮਭੇਦੋऽਸ਼੍ਵੇਨ ਨਿਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਕषਾਦਿਤਾੜਨਂ ਦਣ੍ਡੋ ਦਾਨਂ ਕਾਲਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਬਕ ਨਾਲ, ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਰੱਖ ਕੇ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਪੂਰ੍ਵ੍ਵਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇ ਵਿਨਾਯੋਗਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਵਾਹਨੇ ਹਯੇ ।। ੨੮੮.

ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਜੀਭ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਢੰਗ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਣੇਤਰਸ਼ਤਾਂ ਵਲ੍ਗਾਂ ਸृਕ੍ਕਣ੍ਯਾ ਸਹ ਗਾਹਯੇਤ੍ । ਵਿਸ੍ਮਾਰ੍ਯ੍ਯ ਵਾਹਨਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਛਿਥਿਲਾਨਾਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੨੮੮.

ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਤੇ ਬਿਟ ਨਾਲ ਸੌ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਢਿੱਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਹਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਹੀਨੇ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਿਮੋਚਯੇਤ੍ । ਗਾਟਤਾਂ ਮੋਚਯੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਤੋਭਂ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ।। ੨੮੮.

ਜਿਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਜੀਭ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਕੜੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।