ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਯਤ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਜਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਜਯਂ ਪृਥਿਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਂ । ਪਾਕਲੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਨੁਵਾਸਨਂ ।। ੨੮੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਘृਤਤੈਲਪਰੀਪਾਕਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤਥਾ ਪਾਲਕਵਨ੍ਨृਪਾਃ ।। ੨੮੭.

ਘੀ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇषੁ ਰਜਨੀਭ੍ਯਾਂ ਘृਤਨ੍ਦ੍ਵਿਜ । ਆਨਾਹੇ ਤੈਲਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿषੇਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਪਾਂਡੂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ ਤੇ ਹਲਦੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਫੁੱਲਣ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਵਣੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਾਯ ਵਾਰੁਣੀ । ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ਕਵਲਾਨ੍ ਕृਤਾਨ੍ ।। ੨੮੭.

ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਵਾਰੁਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਡੰਗ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਿਓਸ਼ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਗੋਲੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

ਮृਰ੍ਚ੍ਛਾਸੁ ਭੋਜਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਨ੍ਤੋਯਞ੍ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ । ਅਬ੍ਯਙ੍ਗ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਲੇ ਨਸ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ-ਪਾਣੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਦਰਦ ਲਈ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਗਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪੁਟਕਃ ਪਾਦਰੋਗਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਕषਾਯੇਣ ਸ਼ੋਧਨਞ੍ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਤੇਲ ਦੀ ਪੱਟੀ ਪੈਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਪੇਸਟ ਤੇ ਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਖਿਤਿਤ੍ਤਿਰਿਲਾਵਾਨਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਰਸੈਃ ਸਮ੍ਭੋਜ੍ਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਵੇਪਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ, ਟੀਟਰੀ ਤੇ ਲਾਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਵਿਲ੍ਵਂ ਤਥਾ ਲੋਧ੍ਰਂ ਧਾਤਕੀ ਸਿਤਯਾ ਸਹ । ਅਤੀਸਾਰਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਿਣ੍ਡੀਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕੁਞ੍ਜਰਃ ।। ੨੮੭.

ਕੱਚਾ ਬੇਲ, ਲੋਧਰਾ, ਧਾਤਕੀ ਤੇ ਚੀਨੀ: ਦਸਤ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ ਖਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨਸ੍ਯਂ ਕਰਗ੍ਰਹੇ ਦੇਯਂ ਘृਤਂ ਲਵਣਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਾਗਧੀਨਾਗਰਾਜਾਜੀਯਵਾਗੂਰ੍ਮੁਸ੍ਤਸਾਧਿਤਾ ।। ੨੮੭.

ਸੂੰਡ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਘੀ ਤੇ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਗਧੀ, ਨਾਗਰਾਜਾ, ਅਜੀ, ਵਾਗੂਰ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਖਿਚੜੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਕਰ੍ਣਕੇ ਤੁ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਵਾਰਹਞ੍ਚ ਤਥਾ ਰਸਮ੍ । ਦਸ਼ਮੂਲਕੁਲਤ੍ਥਾਮ੍ਲਕਾਕਮਾਚੀਵਿਪਾਚਿਤਮ੍ ।। ੨੮੭.

ਕੰਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਦਸਮੂਲਾ, ਕੁਲਥ, ਖੱਟਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਵਿਪਾਚਿਤ ਨਾਲ ਰਸ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤੈਲਮੂषਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਗਲਗ੍ਰਹਗਦਾਪਹਮ੍ । ਅष੍ਟਭਿਰ੍ਲਵਣੈਃ ਪਿष੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ ਪਾਯਯੇਦ੍ਘृਤਮ੍ ।। ੨੮੭.

ਤੇਲ ਜੋ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਸੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੀ ਸਾਫਤਾ ਲਈ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਭਙ੍ਗੇऽਥ ਵਾ ਵੀਜਂ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਤ੍ਰਪੂषਸ੍ਯ ਚ । ਤ੍ਵਗ੍ਦੋषੇषੁ ਪਿਵੇਨ੍ਨਿਮ੍ਬਂ ਵृषਂ ਵਾ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਦ੍ਵਿਪਃ ।। ੨੮੭.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਅਰੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਨਿੰਬਾ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਯਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਥੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿੜਙ੍ਗਾਨਿ ਕृਮਿਕੋष੍ਠੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਕਣਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਃ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਪਯਃ ।। ੨੮੭.

ਗਾਂ ਦਾ ਮੂਤਰ ਤੇ ਵਿਰੰਗਾ ਪੇਟ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਅਦਰਕ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤਕ੍ਸ਼ਯਕਰਂ ਪਾਨਂ ਤਥਾ ਮਾਂਸਰਸਃ ਸ਼ੁਭਃ । ਮੁਦ੍‌ਗੋਦਨਂ ਵ੍ਯੋषਯੁਤਮਰੁਚੌ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਜਖਮਾਂ ਤੇ consumption ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਨੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੁੰਗ ਦੀ ਖਿਚੜੀ ਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਖਾਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵ੍ਯੋषਾਗ੍ਨਿਦਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਕਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਭਪਿਪ੍ਪਲੀ । ਏਤੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਹਰਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਪਰਃ ।। ੨੮੭.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਮਸਾਲੇ, ਅਗਨਿਦੰਤੀ, ਅਰਕ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਨਾਲ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਵਾਸਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਭੇਦਨਦ੍ਰਾਵਣਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨੈਃ । ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਸਮੁਪਾਹਰੇਤ੍ ।। ੨੮੭.

ਬੇਧਨ, ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਮਲਿਸ਼, ਤੇਲ ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਇਨਮਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਰਲ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯष੍ਟਿਕਂ ਮੁਦ੍‌ਗਸੂਪੇਨ ਸ਼ਾਰਦੇਨ ਤਥਾ ਪਿਵੇਤ੍ । ਬਾਲਵਿਲ੍ਵੈਸ੍ਤਥਾ ਲੇਪਃ ਕਟੁਰੋਗੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਟਿਕਾ ਨੂੰ ਮੁੰਗ ਦੀ ਸੂਪ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਤੇਜ਼ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੌ ਹਿਙ੍ਗੁ ਸਰਲਂ ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਲੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।। ੨੮੭.

ਵਿਡੰਗ, ਇੰਦਰਯਵ, ਹਿੰਗ, ਸਰਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਗੋਲੇ ਬਣਾਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਧਾਨਭੋਜਨੇ ਤੇषਾਂ ਯष੍ਟਿਕਬ੍ਰੀਹਿਸ਼ਾਲਯਃ । ਮਧ੍ਯਮੌ ਯਵਗੋਧੂਮੌ ਯਵਗੋਧੂਮੌ ਸ਼ੇषਾ ਦਨ੍ਤਿਨਿ ਚਾਧਮਾਃ ।। ੨੮੭.

ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲਈ ਯਸ਼ਟਿਕਾ, ਬ੍ਰੀਹੀ ਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜੌ ਤੇ ਗਹੂੰ। ਬਾਕੀ ਲਈ ਜੌ, ਗਹੂੰ ਤੇ ਦੰਤਿਨੀ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਯਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੈਵੇਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਬਲਵਰ੍ਦ੍ਧਨਃ । ਨਾਗਾਨਾਂ ਯਵਸਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਤਥਾ ਧਾਤੁਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ।। ੨੮੭.

ਜੌ ਤੇ ਗੰਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਜੌ ਦਾ ਘਾਹ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ।

ਮਦਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯ ਨਾਗਸ੍ਯ ਪਯਃਪਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਦੀਪਨੀਯੈਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼੍ਰृਤੋ ਮਾਂਸਰਸਃ ਸ਼ੁਭਃ ।। ੨੮੭.

ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਕਟੁਮਤ੍ਸ੍ਯਵਿੜਙ੍ਗਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ਾਰਃ ਕੋषਾਤਕੀ ਪਯਃ । ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੇਤਿ ਧੂਪੋਯਂ ਕੁਞ੍ਜਰਸ੍ਯ ਜਯਾਵਹਃ ।। ੨੮੭.

ਤੀਖੇ ਮੱਛੀ, ਵਿਰੰਗਾ, ਖਾਰ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਹਲਦੀ — ਇਹ ਧੂਪ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀਤਣ੍ਡੁਲਾਸ੍ਤੈਲਂ ਮਾਧ੍ਵੀਕਂ ਮਾਕ੍ਸ਼ਇਕਮ੍ ਤਥਾ । ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਪਰਿषੇਕੋਯਂ ਦੀਪਨੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਪੀਪਲੀ, ਚਾਵਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਮਧੁ ਤੇ ਸ਼ਹਦ — ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਧੋਣ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਪੁਰੀषਞ੍ਜਤਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਪਾਰਾਵਤਸ੍ਯ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਕਰੀषਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਯੇष੍ਟਮਞ੍ਜਨਂ ।। ੨੮੭.

ਕਬੂਤਰ ਤੇ ਪਾਰਾਵਤ ਦੀ ਲੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੈ, ਸਾਫ਼ਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨੇਨਾਞ੍ਜਿਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕਰੋਤਿ ਕਦਨਂ ਰਣੇ । ਉਤ੍‌ਪਲਾਨਿ ਚ ਨੀਲਾਨਿ ਸੁਸ੍ਤਨ੍ਤਗਰਮੇਵ ਚ ।। ੨੮੭.

ਇਸ ਅੰਜਨ ਨਾਲ ਅੱਖ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੀਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤੰਦ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕਪਿष੍ਟਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਨਿਰ੍ਵਾਪਨਂ ਪਰਮ੍ । ਨਖਵृਦ੍ਧੌ ਨਖਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤੈਲਸੇਕਸ਼੍ਚ ਮਾਸ੍ਯਪਿ ।। ੨੮੭.

ਚਾਵਲ ਦਾ ਆਟਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਨਖ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਖ ਕੱਟ ਕੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥਾਨਂ ਭਵੇਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਰੀषੈਃ ਪਾਂਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘਯੋਃ ਸੇਕਃ ਸਰ੍ਪਿषਾ ਚ ਤਥੇष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਉਸ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੈ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਰਦ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਘੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਅਸ਼੍ਵਵਾਹਨਸਾਰਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚਾਸ਼੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸਨਮ੍ । ਵਾਜਿਨਾਂ ਸਂਗ੍ਰਹਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੨੮੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਰਮ, ਕਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਹਸ੍ਤਂ ਉਤ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿਤਯਨ੍ਤਥਾ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਹਯਾਨਾਮਾਦਿਵਾਹਨੇ ।। ੨੮੮.

ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਸ਼ਰਵਣ, ਹਸਤ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਤਯਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।