ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸੇਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਵ੍ਦਕृਤ੍ । ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਬਲਾਤਿਕृਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪੀਪਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲਾ ਸ਼atavari ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਨ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਵਿਡਙ੍ਗਤਃ । ਲੋਹੇਨ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਬਲਯਾ ਨਿਮ੍ਬਪਞ੍ਚਕੈਃ ।। ੨੮੬.

ਚਿਤਰਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਵਿਡੰਗ; ਲੋਹਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਬਲਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ।

ਖਦਿਰੇਣ ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਥ ਵਾਸਕਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਭੁਵਾ ਤਦ੍ਰਸੈਰ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤੋ ਵਟਿਕਾਕृਤਃ ।। ੨੮੬.

ਖਦੀਰ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ ਤੇ ਵਾਸਕਾ; ਜਾਂ ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗੋਲੀਆਂ।

ਚੂਰ੍ਣਙ੍‌ਘृਤੈਰ੍ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਗੁਡਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਰਿਣਾ ਤਥਾ । ੴ ਹ੍ਰੂਂ ਸ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਯੋਗਰਾਜਕਃ ।। ੨੮੬.

ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, 'ਓṃ ਹ੍ਰੂṃ ਸ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੋਗਰਾਜਕ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀਕਲ੍ਪੋ ਰੋਗਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਜਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸੁਰਾਸੁਰੈਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸੇਵਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਗਰਾਃ ।। ੨੮੬.

ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੋऽਙ੍ਗਰਾਜਕਂ ।। ੨੮੬.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਹਾਥੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅੰਗਰਾਜਕ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਉਵਾਚ ਗਜਲਕ੍ਸ਼ਅਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਲੋਮਪਾਦ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦੀਰ੍ਘਹਸ੍ਤਾ ਮਹੋਚ੍ਛ੍‌ਵਾਸਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਹਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੮੭.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲੋਮਪਾਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂੰਡ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਨਖਾਃ ਸ਼ੀਤਕਾਲਮਦਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਞ੍ਚੋਨ੍ਨਤਨ੍ਦਨ੍ਤਂ ਵृਂਹਿਤਂ ਜਲਦੋਪਮਂ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਨਖ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਦੰਦ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ—

ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯੋ ਯੇ ਚ ਮੂਢਾ ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ । ਵਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਵਂ ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਂਹਨਨਞ੍ਜਵਃ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥਣਾਂ ਜੋ ਪਾਸੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ ਜਾਂ ਮਤੰਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੀਆਂ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੁਭਾਅ, ਤਾਕਤ, ਆਕਾਰ, ਚਮਕ, ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ—

ਸਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤੋ ਗਜਸ਼੍ਵੇਦृਕ੍ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮੇਰੀਞ੍ਜਯੇਤ੍ਸ ਚ । ਕੁਞ੍ਜਰਾਃ ਪਰਮਾ ਸ਼ੋਭਾ ਸ਼ਿਵਿਰਸ੍ਯ ਬਲਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੮੭.

ਜਿਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਸੀਨਾ ਸੱਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਹਨ।

ਆਯਤ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਜਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਜਯਂ ਪृਥਿਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਂ । ਪਾਕਲੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਨੁਵਾਸਨਂ ।। ੨੮੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਘृਤਤੈਲਪਰੀਪਾਕਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤਥਾ ਪਾਲਕਵਨ੍ਨृਪਾਃ ।। ੨੮੭.

ਘੀ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇषੁ ਰਜਨੀਭ੍ਯਾਂ ਘृਤਨ੍ਦ੍ਵਿਜ । ਆਨਾਹੇ ਤੈਲਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿषੇਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਪਾਂਡੂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ ਤੇ ਹਲਦੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਫੁੱਲਣ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਵਣੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਾਯ ਵਾਰੁਣੀ । ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ਕਵਲਾਨ੍ ਕृਤਾਨ੍ ।। ੨੮੭.

ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਵਾਰੁਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਡੰਗ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਿਓਸ਼ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਗੋਲੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

ਮृਰ੍ਚ੍ਛਾਸੁ ਭੋਜਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਨ੍ਤੋਯਞ੍ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ । ਅਬ੍ਯਙ੍ਗ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਲੇ ਨਸ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ-ਪਾਣੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਦਰਦ ਲਈ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਗਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪੁਟਕਃ ਪਾਦਰੋਗਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਕषਾਯੇਣ ਸ਼ੋਧਨਞ੍ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਤੇਲ ਦੀ ਪੱਟੀ ਪੈਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਪੇਸਟ ਤੇ ਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਖਿਤਿਤ੍ਤਿਰਿਲਾਵਾਨਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਰਸੈਃ ਸਮ੍ਭੋਜ੍ਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਵੇਪਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ, ਟੀਟਰੀ ਤੇ ਲਾਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਵਿਲ੍ਵਂ ਤਥਾ ਲੋਧ੍ਰਂ ਧਾਤਕੀ ਸਿਤਯਾ ਸਹ । ਅਤੀਸਾਰਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਿਣ੍ਡੀਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕੁਞ੍ਜਰਃ ।। ੨੮੭.

ਕੱਚਾ ਬੇਲ, ਲੋਧਰਾ, ਧਾਤਕੀ ਤੇ ਚੀਨੀ: ਦਸਤ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ ਖਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨਸ੍ਯਂ ਕਰਗ੍ਰਹੇ ਦੇਯਂ ਘृਤਂ ਲਵਣਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਾਗਧੀਨਾਗਰਾਜਾਜੀਯਵਾਗੂਰ੍ਮੁਸ੍ਤਸਾਧਿਤਾ ।। ੨੮੭.

ਸੂੰਡ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਘੀ ਤੇ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਗਧੀ, ਨਾਗਰਾਜਾ, ਅਜੀ, ਵਾਗੂਰ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਖਿਚੜੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਕਰ੍ਣਕੇ ਤੁ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਵਾਰਹਞ੍ਚ ਤਥਾ ਰਸਮ੍ । ਦਸ਼ਮੂਲਕੁਲਤ੍ਥਾਮ੍ਲਕਾਕਮਾਚੀਵਿਪਾਚਿਤਮ੍ ।। ੨੮੭.

ਕੰਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਦਸਮੂਲਾ, ਕੁਲਥ, ਖੱਟਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਵਿਪਾਚਿਤ ਨਾਲ ਰਸ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤੈਲਮੂषਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਗਲਗ੍ਰਹਗਦਾਪਹਮ੍ । ਅष੍ਟਭਿਰ੍ਲਵਣੈਃ ਪਿष੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ ਪਾਯਯੇਦ੍ਘृਤਮ੍ ।। ੨੮੭.

ਤੇਲ ਜੋ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਸੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੀ ਸਾਫਤਾ ਲਈ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਭਙ੍ਗੇऽਥ ਵਾ ਵੀਜਂ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਤ੍ਰਪੂषਸ੍ਯ ਚ । ਤ੍ਵਗ੍ਦੋषੇषੁ ਪਿਵੇਨ੍ਨਿਮ੍ਬਂ ਵृषਂ ਵਾ ਕ੍ਕਥਿਤਂ ਦ੍ਵਿਪਃ ।। ੨੮੭.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਅਰੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਨਿੰਬਾ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਯਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਥੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿੜਙ੍ਗਾਨਿ ਕृਮਿਕੋष੍ਠੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵੇਰਕਣਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਃ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਪਯਃ ।। ੨੮੭.

ਗਾਂ ਦਾ ਮੂਤਰ ਤੇ ਵਿਰੰਗਾ ਪੇਟ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਅਦਰਕ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤਕ੍ਸ਼ਯਕਰਂ ਪਾਨਂ ਤਥਾ ਮਾਂਸਰਸਃ ਸ਼ੁਭਃ । ਮੁਦ੍‌ਗੋਦਨਂ ਵ੍ਯੋषਯੁਤਮਰੁਚੌ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਜਖਮਾਂ ਤੇ consumption ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਨੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੁੰਗ ਦੀ ਖਿਚੜੀ ਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਖਾਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵ੍ਯੋषਾਗ੍ਨਿਦਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਕਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਭਪਿਪ੍ਪਲੀ । ਏਤੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਹਰਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਪਰਃ ।। ੨੮੭.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਮਸਾਲੇ, ਅਗਨਿਦੰਤੀ, ਅਰਕ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਨਾਲ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਵਾਸਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਭੇਦਨਦ੍ਰਾਵਣਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨੈਃ । ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਸਮੁਪਾਹਰੇਤ੍ ।। ੨੮੭.

ਬੇਧਨ, ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਮਲਿਸ਼, ਤੇਲ ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਇਨਮਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਰਲ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯष੍ਟਿਕਂ ਮੁਦ੍‌ਗਸੂਪੇਨ ਸ਼ਾਰਦੇਨ ਤਥਾ ਪਿਵੇਤ੍ । ਬਾਲਵਿਲ੍ਵੈਸ੍ਤਥਾ ਲੇਪਃ ਕਟੁਰੋਗੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਟਿਕਾ ਨੂੰ ਮੁੰਗ ਦੀ ਸੂਪ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਤੇਜ਼ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੌ ਹਿਙ੍ਗੁ ਸਰਲਂ ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਲੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।। ੨੮੭.

ਵਿਡੰਗ, ਇੰਦਰਯਵ, ਹਿੰਗ, ਸਰਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਦੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਗੋਲੇ ਬਣਾਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਧਾਨਭੋਜਨੇ ਤੇषਾਂ ਯष੍ਟਿਕਬ੍ਰੀਹਿਸ਼ਾਲਯਃ । ਮਧ੍ਯਮੌ ਯਵਗੋਧੂਮੌ ਯਵਗੋਧੂਮੌ ਸ਼ੇषਾ ਦਨ੍ਤਿਨਿ ਚਾਧਮਾਃ ।। ੨੮੭.

ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲਈ ਯਸ਼ਟਿਕਾ, ਬ੍ਰੀਹੀ ਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜੌ ਤੇ ਗਹੂੰ। ਬਾਕੀ ਲਈ ਜੌ, ਗਹੂੰ ਤੇ ਦੰਤਿਨੀ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ।