ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰ੍षਂ ਭृਙ੍ਗਰਸੇਨਾਪਿ ਰੋਗਜੀਚ੍ਚਾਮਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਰੁਦਨ੍ਤਿਕਾਜ੍ਯਮਧੁਭੁਕ੍ ਦੁਗ੍ਧਭੋਜੀ ਚ ਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦੰਤਿਕਾ ਦਾ ਰਸ ਮਧ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍षਚੂਰ੍ਣਂ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਭਾਵਿਤਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਡ੍ਰਸੈਃ । ਘृਤੇਨ ਮਧੁਨਾ ਸੇਵ੍ਯ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਯੁਸ਼੍ਚ ਰੋਗਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਹਰੀਤਕੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਘੀ ਤੇ ਮਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰਾਹਿਕਾ ਭृਙ੍ਗਰਸਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ । ਸਾਜ੍ਯਂ ਕਰ੍षਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤੀ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ।। ੨੮੬.

ਵਾਰਾਹਿਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ, ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼atavari ਤੇ ਘੀ, ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ ਸ਼atavari ਦਾ ਚੂਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵਿਤਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਤਾਮ੍ਰਂ ਮृਤਂ ਮृਤਤੁਲ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਕਞ੍ਚ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ।। ੨੮੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਮਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਬਾ, ਸੁਧ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੰਧਕ, ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ।

ਰਸੈਵਿਮृਜ੍ਯ ਦ੍ਵੇ ਗੁਞ੍ਜੇ ਸਾਜ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ । ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਪਲਂ ਤੈਲਂ ਸਾਜ੍ਯਂਖਣ੍ਡਂ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਪਾਰਾ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, ਦੋ ਗੁੰਜਾ ਤੇ ਘੀ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦਾ ਤੇਲ ਇਕ ਪਲਾ, ਘੀ ਤੇ ਖੰਡ ਨਾਲ, ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਲਮ੍ਪੁਨਰ੍ਨ੍ਨਵਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ । ਅਸ਼ੋਕਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਲਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਪਯਸਾਰ੍ਤ੍ਤਿਨ੍ਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਪੁਨਰਨਵਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ; ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵੀ।

ਤਿਲਸ੍ਯ ਤੈਲਂ ਸਮਧੁ ਨਸ੍ਯਾਤ੍ ਕृष੍ਣਕਚਃ ਸ਼ਤੀ । ਕਰ੍षਮਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਸ਼ਤਾਯੁਃ ਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਮਧ ਨਾਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸ਼ਾ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਮਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਭਯਂ ਸਗੁਡਞ੍ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਘृਤੇਨ ਮਧੁਰਾਦਿਭਿਃ । ਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ਨਭੁਕ੍ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ੋऽਰੋਗੀ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਹਰੀਤਕੀ ਗੁੜ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ, ਘੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਲਙ੍ਕੁष੍ਮਾਣ੍ਡਿਕਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ । ਮਾਸਂ ਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ਨਭੋਜੀ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਵਿਂਸ਼ੋਗਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਿਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪੀ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲੂਕਚੂਰ੍ਣਂ ਭृਙ੍ਗਾਜ੍ਯਂ ਸਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦਕृਤਂ । ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀਤੈਲਨਸ੍ਯਂ ਕਰ੍षਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਸ਼ਾਲੂਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਘੀ ਤੇ ਮਧ ਨਾਲ, ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਬਣਾਇਆ; ਕਟੁਤੁੰਬੀ ਦਾ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸੇਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਵ੍ਦਕृਤ੍ । ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਬਲਾਤਿਕृਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪੀਪਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲਾ ਸ਼atavari ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਨ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਵਿਡਙ੍ਗਤਃ । ਲੋਹੇਨ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਬਲਯਾ ਨਿਮ੍ਬਪਞ੍ਚਕੈਃ ।। ੨੮੬.

ਚਿਤਰਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਵਿਡੰਗ; ਲੋਹਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਬਲਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ।

ਖਦਿਰੇਣ ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਥ ਵਾਸਕਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਭੁਵਾ ਤਦ੍ਰਸੈਰ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤੋ ਵਟਿਕਾਕृਤਃ ।। ੨੮੬.

ਖਦੀਰ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ ਤੇ ਵਾਸਕਾ; ਜਾਂ ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗੋਲੀਆਂ।

ਚੂਰ੍ਣਙ੍‌ਘृਤੈਰ੍ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਗੁਡਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਰਿਣਾ ਤਥਾ । ੴ ਹ੍ਰੂਂ ਸ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਯੋਗਰਾਜਕਃ ।। ੨੮੬.

ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, 'ਓṃ ਹ੍ਰੂṃ ਸ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੋਗਰਾਜਕ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀਕਲ੍ਪੋ ਰੋਗਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਜਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸੁਰਾਸੁਰੈਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸੇਵਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਗਰਾਃ ।। ੨੮੬.

ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੋऽਙ੍ਗਰਾਜਕਂ ।। ੨੮੬.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਹਾਥੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅੰਗਰਾਜਕ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਉਵਾਚ ਗਜਲਕ੍ਸ਼ਅਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਲੋਮਪਾਦ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦੀਰ੍ਘਹਸ੍ਤਾ ਮਹੋਚ੍ਛ੍‌ਵਾਸਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਹਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੮੭.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲੋਮਪਾਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂੰਡ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਨਖਾਃ ਸ਼ੀਤਕਾਲਮਦਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਞ੍ਚੋਨ੍ਨਤਨ੍ਦਨ੍ਤਂ ਵृਂਹਿਤਂ ਜਲਦੋਪਮਂ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਨਖ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਦੰਦ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ—

ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯੋ ਯੇ ਚ ਮੂਢਾ ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ । ਵਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਵਂ ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਂਹਨਨਞ੍ਜਵਃ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥਣਾਂ ਜੋ ਪਾਸੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ ਜਾਂ ਮਤੰਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੀਆਂ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੁਭਾਅ, ਤਾਕਤ, ਆਕਾਰ, ਚਮਕ, ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ—

ਸਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤੋ ਗਜਸ਼੍ਵੇਦृਕ੍ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮੇਰੀਞ੍ਜਯੇਤ੍ਸ ਚ । ਕੁਞ੍ਜਰਾਃ ਪਰਮਾ ਸ਼ੋਭਾ ਸ਼ਿਵਿਰਸ੍ਯ ਬਲਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੮੭.

ਜਿਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਸੀਨਾ ਸੱਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਹਨ।

ਆਯਤ੍ਤਂ ਕੁਞ੍ਜਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਜਯਂ ਪृਥਿਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਂ । ਪਾਕਲੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਨੁਵਾਸਨਂ ।। ੨੮੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਘृਤਤੈਲਪਰੀਪਾਕਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੇषੁ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤਥਾ ਪਾਲਕਵਨ੍ਨृਪਾਃ ।। ੨੮੭.

ਘੀ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇषੁ ਰਜਨੀਭ੍ਯਾਂ ਘृਤਨ੍ਦ੍ਵਿਜ । ਆਨਾਹੇ ਤੈਲਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿषੇਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਪਾਂਡੂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ ਤੇ ਹਲਦੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਫੁੱਲਣ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਵਣੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਾਯ ਵਾਰੁਣੀ । ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ਕਵਲਾਨ੍ ਕृਤਾਨ੍ ।। ੨੮੭.

ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਵਾਰੁਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਡੰਗ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਿਓਸ਼ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਗੋਲੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

ਮृਰ੍ਚ੍ਛਾਸੁ ਭੋਜਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਨ੍ਤੋਯਞ੍ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ । ਅਬ੍ਯਙ੍ਗ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਲੇ ਨਸ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ-ਪਾਣੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਦਰਦ ਲਈ ਮਲਿਸ਼ ਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਗਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪੁਟਕਃ ਪਾਦਰੋਗਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਕषਾਯੇਣ ਸ਼ੋਧਨਞ੍ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਤੇਲ ਦੀ ਪੱਟੀ ਪੈਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਪੇਸਟ ਤੇ ਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਖਿਤਿਤ੍ਤਿਰਿਲਾਵਾਨਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਰਸੈਃ ਸਮ੍ਭੋਜ੍ਯੇਨ੍ਨਾਗਂ ਵੇਪਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ, ਟੀਟਰੀ ਤੇ ਲਾਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਵਿਲ੍ਵਂ ਤਥਾ ਲੋਧ੍ਰਂ ਧਾਤਕੀ ਸਿਤਯਾ ਸਹ । ਅਤੀਸਾਰਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਿਣ੍ਡੀਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕੁਞ੍ਜਰਃ ।। ੨੮੭.

ਕੱਚਾ ਬੇਲ, ਲੋਧਰਾ, ਧਾਤਕੀ ਤੇ ਚੀਨੀ: ਦਸਤ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ ਖਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨਸ੍ਯਂ ਕਰਗ੍ਰਹੇ ਦੇਯਂ ਘृਤਂ ਲਵਣਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਾਗਧੀਨਾਗਰਾਜਾਜੀਯਵਾਗੂਰ੍ਮੁਸ੍ਤਸਾਧਿਤਾ ।। ੨੮੭.

ਸੂੰਡ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਘੀ ਤੇ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਾਸਿਕਾ ਇਲਾਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਗਧੀ, ਨਾਗਰਾਜਾ, ਅਜੀ, ਵਾਗੂਰ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਖਿਚੜੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।