ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਾਃ ਸਰ੍ਵਯੋਗਾਗ੍ਰ੍ਯਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਹਿ ।। ੨੮੫.

ਇਹ ਸਭ ਯੋਗ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਚਯਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਦ੍ਦਾਨ੍ਰੋਗਮਰ੍ਦ੍ਦਨਾਨ੍ । ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਰੋਗਹਾ ਸੇਵ੍ਯਾ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਤ੍ਰਿਫਲਾਮृਤਾ ।। ੨੮੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਰੋਗ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤਿੰਨ ਸੌ, ਜੋ ਮਧ, ਘੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਲਂ ਪਲਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਰ੍षਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਸਕਲਾਂ ਤਥਾ । ਵਿਲ੍ਵਤੈਲਸ੍ਯ ਨਸ੍ਯਞ੍ਚ ਮਾਸਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤੀ ਕਵਿ ।। ੨੮੬.

ਇੱਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਨਸਿਆ, ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਕਵੀ।

ਰੀਗਾਪਮृਤ੍ਯੁਬਲਿਜਤ੍ ਤਿਲਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਂ ਤਥਾ । ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਵਾਕੁਚੀਚੂਰ੍ਣਂ षਣ੍ਮਾਸਂ ਸ਼ਕਦਿਰੋਦਕੈਃ ।। ੨੮੬.

ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕਾ, ਅਤੇ ਵਾਕੁਚੀ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਕਾਥੈਃ ਕੁष੍ਠਞ੍ਜਯੇਤ੍ ਸੇਵ੍ਯਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਲੀਲਕੁਰੁਣ੍ਟਜਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਮਧੁਨਾ ਵਾਪਿ ਸ਼ਤਾਯੁਃ ਖਣ੍ਡਦੁਗ੍ਧਭੁਕ੍ ।। ੨੮੬.

ਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੁੰਟਜਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਮਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਖੰਡ ਦੁੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਸਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਸ਼ੁਣ੍ਠੀਂ ਸਂਸੇਵ੍ਯ ਪਲਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ ਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ । ਬਲੀਪਲਿਤਜਿਜ੍ਜੀਵੇਨ੍ਮਾਣ੍ਡੂਕੀ ਚੂਰ੍ਣਦੁਗ੍ਧਪਾਃ ।। ੨੮੬.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਇਕ ਪਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਂਡੂਕੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਚ੍ਚਟਾਮਧੁਨਾ ਕਰ੍ष ਪਯਃਪਾ ਮृਤ੍ਯੁਜਿਨ੍ਨਰਃ । ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯੈਃ ਪਯਸਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਰੋਗਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਚਚਟਾ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਮਧ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਧ, ਘੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਰੋਗ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਲਾਸ਼ਤੈਲਂ ਕਰ੍षੈਕਂ षਣ੍ਮਾਸਂ ਮਧੁਨਾ ਪਿਵੇਤ੍ । ਦੁਗ੍ਧਭੋਜੀ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤੀ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਭ੍ਵੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੬.

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪਲਾਸ ਦਾ ਤੇਲ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਮਧ ਨਾਲ ਪੀਵੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾਏ, ਉਹ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਪਤ੍ਰਰਸਂ ਪਯਸਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪਿਵੇਤ੍ । ਮਧੁਨਾਜ੍ਯਨ੍ਤਤਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯ੍ਯਾ ਰਜਃ ਪਲਂ ।। ੨੮੬.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪੀਵੇ, ਫਿਰ ਮਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼atavari ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਾਜ੍ਯੈਃ ਪਯਸਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍‌ਡੀ ਰੋਗਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ । ਰੁਦਨ੍ਤਿਕਾਕਜ੍ਯਮਧੁਭੁਕ੍ ਦੁਗ੍ਧਭੋਜੀ ਚ ਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਮਧ, ਘੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਰੋਗ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੁਦੰਤਿਕਾ ਦਾ ਰਸ ਮਧ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍षਂ ਭृਙ੍ਗਰਸੇਨਾਪਿ ਰੋਗਜੀਚ੍ਚਾਮਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਰੁਦਨ੍ਤਿਕਾਜ੍ਯਮਧੁਭੁਕ੍ ਦੁਗ੍ਧਭੋਜੀ ਚ ਮृਤ੍ਯੁਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦੰਤਿਕਾ ਦਾ ਰਸ ਮਧ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍षਚੂਰ੍ਣਂ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਭਾਵਿਤਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਡ੍ਰਸੈਃ । ਘृਤੇਨ ਮਧੁਨਾ ਸੇਵ੍ਯ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਯੁਸ਼੍ਚ ਰੋਗਜਿਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਹਰੀਤਕੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਘੀ ਤੇ ਮਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰਾਹਿਕਾ ਭृਙ੍ਗਰਸਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ । ਸਾਜ੍ਯਂ ਕਰ੍षਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤੀ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ।। ੨੮੬.

ਵਾਰਾਹਿਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ, ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼atavari ਤੇ ਘੀ, ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ ਸ਼atavari ਦਾ ਚੂਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵਿਤਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਤਾਮ੍ਰਂ ਮृਤਂ ਮृਤਤੁਲ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਕਞ੍ਚ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ।। ੨੮੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਮਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਬਾ, ਸੁਧ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੰਧਕ, ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ।

ਰਸੈਵਿਮृਜ੍ਯ ਦ੍ਵੇ ਗੁਞ੍ਜੇ ਸਾਜ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ । ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਪਲਂ ਤੈਲਂ ਸਾਜ੍ਯਂਖਣ੍ਡਂ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਪਾਰਾ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, ਦੋ ਗੁੰਜਾ ਤੇ ਘੀ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦਾ ਤੇਲ ਇਕ ਪਲਾ, ਘੀ ਤੇ ਖੰਡ ਨਾਲ, ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਲਮ੍ਪੁਨਰ੍ਨ੍ਨਵਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ । ਅਸ਼ੋਕਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਲਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਪਯਸਾਰ੍ਤ੍ਤਿਨ੍ਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਪੁਨਰਨਵਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ; ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵੀ।

ਤਿਲਸ੍ਯ ਤੈਲਂ ਸਮਧੁ ਨਸ੍ਯਾਤ੍ ਕृष੍ਣਕਚਃ ਸ਼ਤੀ । ਕਰ੍षਮਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਸ਼ਤਾਯੁਃ ਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਮਧ ਨਾਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸ਼ਾ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਮਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਭਯਂ ਸਗੁਡਞ੍ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਘृਤੇਨ ਮਧੁਰਾਦਿਭਿਃ । ਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ਨਭੁਕ੍ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ੋऽਰੋਗੀ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਹਰੀਤਕੀ ਗੁੜ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ, ਘੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਲਙ੍ਕੁष੍ਮਾਣ੍ਡਿਕਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸਾ ਪਿਵਨ੍ । ਮਾਸਂ ਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ਨਭੋਜੀ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਵਿਂਸ਼ੋਗਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਿਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਇਕ ਪਲਾ, ਮਧ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪੀ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲੂਕਚੂਰ੍ਣਂ ਭृਙ੍ਗਾਜ੍ਯਂ ਸਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦਕृਤਂ । ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀਤੈਲਨਸ੍ਯਂ ਕਰ੍षਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਾਬ੍ਦਵਾਨ੍ ।। ੨੮੬.

ਸ਼ਾਲੂਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਘੀ ਤੇ ਮਧ ਨਾਲ, ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਬਣਾਇਆ; ਕਟੁਤੁੰਬੀ ਦਾ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸੇਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਵ੍ਦਕृਤ੍ । ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਬਲਾਤਿਕृਤ੍ ।। ੨੮੬.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪੀਪਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲਾ ਸ਼atavari ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਨ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਵਿਡਙ੍ਗਤਃ । ਲੋਹੇਨ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਬਲਯਾ ਨਿਮ੍ਬਪਞ੍ਚਕੈਃ ।। ੨੮੬.

ਚਿਤਰਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਵਿਡੰਗ; ਲੋਹਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਬਲਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ।

ਖਦਿਰੇਣ ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਥ ਵਾਸਕਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਭੁਵਾ ਤਦ੍ਰਸੈਰ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤੋ ਵਟਿਕਾਕृਤਃ ।। ੨੮੬.

ਖਦੀਰ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ ਤੇ ਵਾਸਕਾ; ਜਾਂ ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗੋਲੀਆਂ।

ਚੂਰ੍ਣਙ੍‌ਘृਤੈਰ੍ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਗੁਡਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਰਿਣਾ ਤਥਾ । ੴ ਹ੍ਰੂਂ ਸ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਯੋਗਰਾਜਕਃ ।। ੨੮੬.

ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, 'ਓṃ ਹ੍ਰੂṃ ਸ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੋਗਰਾਜਕ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀਕਲ੍ਪੋ ਰੋਗਮृਤ੍ਯੁਞ੍ਜਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸੁਰਾਸੁਰੈਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸੇਵਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਗਰਾਃ ।। ੨੮੬.

ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੋऽਙ੍ਗਰਾਜਕਂ ।। ੨੮੬.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਹਾਥੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅੰਗਰਾਜਕ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਉਵਾਚ ਗਜਲਕ੍ਸ਼ਅਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਞ੍ਚ ਲੋਮਪਾਦ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਦੀਰ੍ਘਹਸ੍ਤਾ ਮਹੋਚ੍ਛ੍‌ਵਾਸਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਹਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੮੭.

ਪਾਲਕਾਪਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲੋਮਪਾਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂੰਡ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਨਖਾਃ ਸ਼ੀਤਕਾਲਮਦਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਞ੍ਚੋਨ੍ਨਤਨ੍ਦਨ੍ਤਂ ਵृਂਹਿਤਂ ਜਲਦੋਪਮਂ ।। ੨੮੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਨਖ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਦੰਦ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ—

ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯੋ ਯੇ ਚ ਮੂਢਾ ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ । ਵਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਵਂ ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸਂਹਨਨਞ੍ਜਵਃ ।। ੨੮੭.

ਹਾਥਣਾਂ ਜੋ ਪਾਸੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ ਜਾਂ ਮਤੰਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੀਆਂ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੁਭਾਅ, ਤਾਕਤ, ਆਕਾਰ, ਚਮਕ, ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ—