ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ਪਚੇਤ੍ਤੈਲਮਭ੍ਯਹ੍ਗਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਕਾਪਹਂ । ਸਕ੍ਸ਼ੀਰਾਨ੍ ਮਾਰ੍ਕਵਰਸਾਨ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੈਃ ।। ੨੮੫.

ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਤੇਲ ਪਕਾ ਕੇ ਮਲਣ ਲਈ ਵਰਤੋ; ਇਹ ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ, ਅਰਕ ਦਾ ਰਸ, ਦੋ ਪ੍ਰਸਥ ਮੁਲੇਠੀ ਤੇ ਨੀਲ ਕਮਲ ਵੀ ਮਿਲਾਓ।

ਪਚੇਤ੍ਤੁ ਤੈਲਕੁਡਵਂ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਪਹਂ । ਨਿਮ੍ਬਮ੍ਪਟੋਲਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਗੁਡੂਚੀ ਖਦਿਰਂ ਵृषਂ ।। ੨੮੫.

ਤਿਲ ਦਾ ਘੜਾ ਨੀਮ, ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਖਦੀਰ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਵਰਤੋ; ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭੂਨਿਮ੍ਬਪਾਠਾਤ੍ਰਿਫਲਾਗੁਡੂਚੀਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ । ਯੋਗਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕੁष੍ਠਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਦਿਕਂ ।। ੨੮੫.

ਭੂਨਿਮਬ, ਪਾਠਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ — ਇਹ ਦੋ ਨੁਸਖੇ ਜ਼ੁਰਾ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋੜ ਤੇ ਫੋੜੇ, ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਟੋਲਾਮृਤਭੂਨਿਮ੍ਬਵਾਸਾਰਿष੍ਟਕਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਖਦਿਰਾਨ੍ਤਯੁਤੈਃ ਕ੍ਕਾਥੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕृਤ੍ ।। ੨੮੫.

ਪਟੋਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਭੂਨਿਮਬ, ਵਾਸਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਖਦੀਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਜ਼ੁਰਾ ਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਮੂਲੀ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਪਥ੍ਯਾ ਦਾਰੁ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ । ਜ੍ਵਰ੍ਰਾਵਦ੍ਰਧਿਸ਼ੋਥੇषੁ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਵਿਸ਼੍ਵਜਿਤਾ ਹਿਤਾਃ ।। ੨੮੫.

ਦਸ਼ਮੂਲੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਪਥਿਆ, ਦਾਰੂ ਤੇ ਪੁਨਰਨਵਾ, ਨਾਲ ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤਾ, ਜ਼ੁਰਾ, ਸੋਜ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਸੋਜ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਮਧੂਕਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਣਿ ਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਃ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਖਦਿਰੋ ਦਾਰ੍ਵੀ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਤਿਬਲਾਕੁਸ਼ਾਃ ।। ੨੮੫.

ਮਧੂਕ ਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਲੇਪ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਖਦੀਰ, ਦਾਰਵੀ, ਨਯਗ੍ਰੋਧ, ਅਤਿਬਲਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਮ੍ਬਮੂਲਕਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕषਾਯਾਃ ਸ਼ੋਧਨੇ ਹਿਤਾਃ । ਕਰਞ੍ਜਾਰਿष੍ਟਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਰਸੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਮੀਨ੍ ।। ੨੮੫.

ਨੀਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਢੇ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਕਰੰਜ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦਾ ਰਸ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਤਕੀਚਨ੍ਦਨਬਲਾਸਮਹ੍ਗਾਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੈਃ । ਦਾਰ੍ਵੀਮੇਦੋਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਲੇਪਃ ਸਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਃ ।। ੨੮੫.

ਧਾਤਕੀ, ਚੰਦਨ, ਬਲਾ, ਮਧੂਕ, ਉਤਪਲਾ ਤੇ ਦਾਰਵੀ, ਘੀ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਲੇਪ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਸਮਾਂਸ਼ੈਰ੍ਘृਤਯੋਗਤਃ । ਨਾਡੀ ਦੁष੍ਟਵਣਂ ਸ਼ੂਲਮ੍ਭਗਨ੍ਦਰਮੁਖਂ ਹਰੇਤ੍ ।। ੨੮੫.

ਗੁਗਗਲੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਨੁਸਖਾ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜ਼ਖਮ, ਦਰਦ ਤੇ ਬਦਬੂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਤਕੀਂ ਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਂ ਸਤੈਲਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾਂ । ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਸ਼੍ਚ ਸੇਵੇਤ੍ ਕਫਵਾਤਾਮਯਾਪਹਾਂ ।। ੨੮੫.

ਹਰਿਤਕੀ ਨੂੰ ਮੂਤਰ, ਤੇਲ ਤੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਕਕਟੁਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਕਾਥਂ੯ ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਲਵਣਂ ਪਿਵੇਤ੍ । ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕੇष੍ਵੇਵ ਵਿਂਰੇਕਃ ਕਫਵृਦ੍ਧਿਨੁਤ੍ ।। ੨੮੫.

ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਕਾਢਾ, ਖਾਰ ਤੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਰਕਾ ਕਫ ਵਧੇਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਵਚਾਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰੈਃ । ਕ੍ਕਾਥਿਤਂ ਵਾ ਪਿਵੇਤ੍ਪੇਯਮਾਮਵਾਤਵਿਨਾਸ਼ਨਂ ।। ੨੮੫.

ਪਿਪਲੀ, ਪਿਪਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਵਚਾ, ਚਿਤਰਕ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਜਾਂ ਪੇਯ ਅਮਰਸਿਤ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਗੁਡੁਚੀਮੇਰਣ੍ਡਦੇਵਦਾਰੁਮਹੌषਧਂ । ਪਿਵੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਡ੍ਗਿਕੇ ਵਾਤੇ ਸਾਮੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗੇ ।। ੨੮੫.

ਰਾਸਨਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅਰੰਡ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕਾਢਾ, ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿਚ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਮੂਲਕषਾਯਂ ਵਾ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾ ਨਾਗਰਾਮ੍ਭਸਾ । ਸੁਣ੍ਠੀਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰਕਕ੍ਕਾਥਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨ੍ਨਿषੇਵਿਤਃ ।। ੨੮੫.

ਦਸ਼ਮੂਲ ਦਾ ਕਾਢਾ ਜਾਂ ਨਾਗਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਸੁੰਠੀ ਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ ਦਾ ਕਾਢਾ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮਵਾਤਕਟੀਸ਼ੂਲਪਾਚਨੋ ਰੁਕ੍ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਃ । ਸਮੂਲਪਤ੍ਰਸ਼ਾਖਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੈਲਕਂ ।। ੨੮੫.

ਪ੍ਰਸਾਰਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਪੱਤਾ ਤੇ ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਸਾਮ ਵਾਤ, ਕਮਰ ਦਰਦ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਡੁਚ੍ਯਾਃ ਸੁਰਸਃ ਕਲ੍ਕਃ ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਕ੍ਕਾਥਮੇਵ ਚ । ਪ੍ਰਭੂਤਕਾਲਮਾਸੇਵ੍ਯ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍ । ੨੮੫.

ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸੁਰਸਾ ਦਾ ਲੇਪ, ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਾਢਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਵਾ ਸੇਵ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਾ ਗੁਡੇਨ੍ ਵਾ । ਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲਾਤੀਵ੍ਰਕਟੁਕਾਮृਤਸਾਧਿਤਂ ।। ੨੮੫.

ਪਿਪਲੀ ਜਾਂ ਵਰਧਮਾਨਾ ਨੂੰ ਪਥਿਆ ਜਾਂ ਗੁੜ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਤੀਬਰ ਕਟੂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਜਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਦਾਹਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ । ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਕੋष੍ਣਸ਼ੀਤੇ ਤੁ ਗੁਡੁਚੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾਮ੍ਭ੍ਸਾ ।। ੨੮੫.

ਇਸ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਲਣ ਤੇ ਵਾਤ-ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਗਗਲੁ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਲਾਪੁਨਰ੍ਨ੍ਨਵੈਰਣ੍ਡਵृਹਤੀਦ੍ਵਯਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰੈਃ । ਸਹਿਙ੍ਗੁ ਲਵਣੈਃ ਪੀਤਂ ਸਦ੍ਯੋ ਵਾਤਰੁਜਾਪਹਂ ।। ੨੮੫.

ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਅਰੰਡ, ਦੋ ਵ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ, ਹਿੰਗ ਤੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਢਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰ੍षਿਕਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਲਮੂਲਂ ਪਞ੍ਚੈਵ ਲਵਣਾਨਿ ਚ । ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਤ੍ਰਿਫ੍ਲਾ ਤ੍ਰਿਵृਤਾ ਵਚਾ ।। ੨੮੫.

ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਪਿੱਪਲੀ ਦਾ ਮੂਲ, ਪੰਜ ਤਰਾਂ ਦੇ ਲੂਣ, ਪਿੱਪਲੀ, ਚਿਤਰਕ, ਸੁੰਠ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵਚ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵੌ ਕ੍ਸ਼ਾਰੌ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਾ ਦਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਵਿषਾਣਿਕਾ । ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਗੁਟਿਕਾਂ ਪਿਵੇਤ੍ ਸੌਵੀਰਕਾਯੁਤਾਂ ।। ੨੮੫.

ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਖਾਰ, ਸ਼ਾਦਵਲਾ, ਦੰਤੀ, ਸਵਰਨਖੀਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੋਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌਵੀਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੋਥਾਵਪਾਕੇ ਤ੍ਰਿਵृਤਾ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧੇ ਚੋਦਰਾਦਿਕੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਸ਼ੋਥਹਰਂ ਦਾਰੁ ਵਰ੍षਾਭੂਰ੍ਨਾਗਰੈਃ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੨੮੫.

ਸੋਜ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਫੋੜੇ, ਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ, ਦਾਰੂ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਤੇ ਸੁੰਠ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਦੁੱਧ ਸੋਜ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਸੇਕਸ੍ਤਥਾਰ੍ਕਵਰ੍षਾਭੂਨਿਮ੍ਬਕ੍ਕਾਥੇਨ ਸ਼ੋਥਜਿਤ੍ । ਵ੍ਯੋषਗਰ੍ਭਂ ਪਲਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਗੁਣੇ ਭਸ੍ਮਵਾਰਿਣਿ ।। ੨੮੫.

ਅਰਕ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਛਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੇਕ ਸੋਜ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਭਸਮ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਵਯੋਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਸਾਧਿਤਂ ਪਿਵਤਃ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਤਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨਾਵਨਿਰ੍ਗ੍ਗੁਣ੍ਡੀਸਾਧਿਤਂ ਚਾਪਿ ਲਾਵਣਂ ।। ੨੮੫.

ਜਦੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘੀ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਰਸ਼ ਪੱਕੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ, ਅਵਨਿਗੁੰਡੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੂਣ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਵਿੜਙ੍ਗਾਨਲਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਰਾਸ੍ਨਾਗ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਰਦਾਰੁਭਿਃ । ਤੈਲਞ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕਟੁਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜਲੇਨ ਵਾ ।। ੨੮੫.

ਵਿਰੰਗਾ, ਅਨਲਸਿੰਧੂ, ਹਰਾਸਨਾ, ਗਰਕਸ਼ਾਰ ਤੇ ਦਾਰੂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਗੁਣ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ।

ਗਣਅਡਮਾਲਾਪਹਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਤ੍ ਗਲਗਣ੍ਡਨੁਤ੍ । ਸ਼ਟੀਕੁਨਾਗਬਲਯਕ੍ਕਾਥਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਸੇ ਯੁਤਮ੍ ।। ੨੮੫.

ਗਲ ਦੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਮਲਣ ਨਾਲ ਗਲੇ ਦੀ ਗੰਢ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਟੀ, ਕੁਨਾਗਾ, ਬਲਾ, ਯੱਕਾਥਾ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਛਾਛ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਪਯਸ੍ਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਵਾਸਾਕਲ੍ਕਂ ਸਿਦ੍ਧਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ਹਿਤਮ੍ । ਵਚਾਵਿੜਭਯਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਹਿਙ੍ਗੁਕੁष੍ਠਾਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਯਕਾਨ੍ ।। ੨੮੫.

ਪਯਸਿਆ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਵਾਸਾ ਦਾ ਕਲਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਸ਼ੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਵਚ, ਵੀਰਭਯਾ, ਸੁੰਠ, ਹਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਅਗਨਿ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ—

ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿषਟ੍‌ਚਤੁਰੇਕਾਂਸ਼ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਿਕਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚੂਰ੍ਣਂ ਪੀਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਂ ਉਦਰਂ ਸ਼ੂਲਕਾਸਨੁਤ੍ ।। ੨੮੫.

ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਛੇ, ਚਾਰ, ਇੱਕ, ਸੱਤ, ਪੰਜ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਗਲਮ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਦਰਦ ਤੇ ਖਾਂਸੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਠਾਨਿਕੁਮ੍ਭਤ੍ਰਿਕਟੁਤ੍ਰਿਫਲਾਗ੍ਨਿषੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਚੂਰ੍ਣਗੁਟਿਕਾ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹਾਦਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨੀ ।। ੨੮੫.

ਪਾਠਾ, ਨਿਕੁੰਭ, ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਅਗਨਿ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਲਮ, ਪਲੀਹਾ ਆਦਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।