ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀਂ ਸਕृष੍ਣਾਤਿਵਿषਾਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹੇਤ੍ । ਏਕਾ ਚਾਤਿਵਿਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਜ੍ਵਰਹਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ।। ੨੮੩.
ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਲੈਃ ਸੇਵ੍ਯਾ ਵਚਾ ਸਾਜ੍ਯਾ ਸਦੁਗ੍ਧਾ ਵਾਥ ਤੈਲਯੁਕ੍ । ਯष੍ਟਿਕਾਂ ਸ਼ਙ੍ਖਪੁष੍ਪੀਂ ਵਾ ਬਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਨ੍ਵਿਤਾਂ ਪਿਵੇਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਚਾ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਯਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਗ੍ਰੂਪਸਮ੍ਪਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮੇਧਾਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਵਚਾਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾਵਾਸਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਕृष੍ਣਾਨਿਸ਼ਾਗਦਂ ।। ੨੮੩.
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਬਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਅਕਲ ਤੇ ਧਨ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।
ਸਯष੍ਟਿਸੈਨ੍ਧਵਂ ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੇਘਾਕਰਂ ਵਿਵੇਤ੍ । ਦੇਵਦਾਰੁਮਹਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਫਲਤ੍ਰਯਪਯੋਮੁਚਾਂ ।। ੨੮੩.
ਸਵੇਰੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਦਾ ਫਲ, ਵੱਡਾ ਮੂਲੀ, ਤਿੰਨ ਫਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਾਂ ਚਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਕਾਥਃ ਸਕृष੍ਣਾ ਮृਦ੍ਵੀਕਾ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕृਮੀਨ੍ਹਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾਭृਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਰਸੇषੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿषੋਃ ।। ੨੮੩.
ਖੇਰ, ਕਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਦਾ ਪੇਸਟ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਮੇषੀਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਸਿਕ੍ਤਂ ਰੋਗੇ ਹਿਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਨਾਸਾਰਕ੍ਤਹਰੋ ਨਸ੍ਯਾਦ੍ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਾਰਸ ਇਹੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੮੩.
ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਵਿਚ ਦੁਰਵਾ ਦਾ ਰਸ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਰਸਃ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍ । ਤੈਲਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਜਾਤ੍ਯਂ ਵਾ ਸ਼ੂਲਹਾ ਚੌष੍ਠਰੋਗਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਮੂਲੀ ਦਾ ਰਸ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਵ੍ਯੋषਂ ਕਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਕਂ ਨਿਸ਼ਾ । ਦੁਗ੍ਧਕ੍ਕਾਥੇऽਭਯਾਕਲ੍ਕੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਦ੍ਵਲਿਜਾਰ੍ਤ੍ਤਿਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਵਿਯੋਸ਼, ਗੋਲੀ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਹਲਦੀ, ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਤੇ ਅਭਯਾ ਦੇ ਕਢੇ ਤੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਨਾਰਿਕੇਲਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਮੂਕਵਿਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ । ਕ੍ਕਾਥਿਤਂ ਕਬਲਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮਧਿਜਿਹ੍ਵਾਧਿਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।। ੨੮੩.
ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਨਾਰੀਅਲ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ, ਕ੍ਰਮੁਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਗੋਲੀ ਜੀਭ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਧਿਤਂ ਲਾਙ੍ਗਲੀਕਲ੍ਕੇ ਤੈਲਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡਿਕਾਰਸੈਃ । ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਗਲਗਣ੍ਡੌ ਨਾਸ਼ਯੇਨ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੨੮੩.
ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਪੇਸਟ ਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਗਲਤੜੀ ਤੇ ਗਲ ਦੇ ਗਠਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਲ੍ਲਵੈਰਰ੍ਕ੍ਕਪੂਤੀਕਸ੍ਨੁਹੀਰੁਗ੍ਘਾਤਜਾਤਿਕੈਃ । ਉਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍ ਸਗੋਮੂਤ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਗ੍ਦੋषਨਾਸ਼ਨੈਃ ।। ੨੮੩.
ਅਰਕ, ਪੂਤੀਕਾ, ਸਨੁਹੀ ਤੇ ਉੱਗਾਤਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਲਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਕੁਚੀ ਸਤਿਲਾ ਭੁਕ੍ਤਾ ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ ਕੁष੍ਠਨਾਸ਼ਨੀ । ਪਥ੍ਯਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕੀ ਤੈਲਗੁਡਪਿਣ੍ਡੀ ਤੁ ਕੁष੍ਠਜਿਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਵਾਕੁਚੀ ਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ, ਭਲਾਤਕੀ ਤੇ ਤੇਲ-ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵੀ ਕੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਜਿਤਦੀ ਹੈ।
ਪੂਤੀਕਵਹ੍ਨਿਰਜਨੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ । ਤਕ੍ਰਂ ਗੁਦਾਙ੍ਗੁਰੇ ਪੇਯਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਵਾ ਸਗੁਡਾऽਭਯਾ ।। ੨੮੩.
ਪੂਤੀਕਾ, ਹਰਿਤਕੀ, ਹਲਦੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਵਿਯੋਸ਼ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਢਾ, ਛਾਛ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਫਲਦਾਰ੍ਵ੍ਵੀਵਿषਾਣਾਨ੍ਤੁ ਕ੍ਕਾਥੋ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੋऽਥਵਾ । ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਰਜਨੀਕਲ੍ਕਃ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾ ।। ੨੮੩.
ਫਲਾ, ਦਾਰਵੀ ਤੇ ਵਿਾ ਦਾ ਕਢਾ, ਜਾਂ ਧਾਤਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਜਾਂ ਹਲਦੀ ਦਾ ਪੇਸਟ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਮਧੁਮੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਾਗਰ੍ਭੋ ਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਕ੍ਕਾਥ ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਯੁਕ੍ । ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਹृਤ੍ ਪਾਨਾਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਲੀਹਾਹਰੀ ।। ੨੮੩.
ਵਾਸਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਕਢਾ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਏਰੰਡ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਪਲ spleen ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਸੇਵ੍ਯਾ ਜਠਰਿਣਾ ਕृष੍ਣਾ ਸ੍ਨੁਕ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਹੁਭਾਵਿਤਾ । ਪਯੋ ਵਾ ਰਚ੍ਯਦਨ੍ਤ੍ਯਾਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗਵ੍ਯੋषਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ ।। ੨੮੩.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲੀ ਨਾਈਟਸ਼ੇਡ ਨੂੰ ਸਨੁਹੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਦੰਤੀ, ਵਿਡੰਗ ਤੇ ਵਿਯੋਸ਼ ਦੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਪੀਣ।
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕੋਗ੍ਰਾਭਯਾ ਕृष੍ਣਾ ਵਿਡਙ੍ਗਾਕ੍ਤਾ ਘृਤੇ ਕਸ੍ਥਿਤਾ । ਮਾਂਸਨ੍ਤਕ੍ਰਂ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃਪਾਣ੍ਡੁਗੁਲ੍ਮਕृਮੀਨ੍ ਹਰੇਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ, ਤਿੱਖੀ ਅਭਯਾ, ਕਾਲੀ ਨਾਈਟਸ਼ੇਡ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੀ ਗੋਲੀ ਘੀ ਵਿਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਾਅਸ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ ਤੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਫਲਤ੍ਰਯਾਮृਤਾ ਵਾਸਾ ਤਿਕ੍ਤਭੂਨਿਮ੍ਵਜਸ੍ਤਥਾ । ਕ੍ਕਾਥਃ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕੋ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸਕਾਮਲਂ ।। ੨੮੩.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਵਾਸਾ, ਕੜਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੰਬਾ ਦਾ ਕਢਾ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੰਡੂ ਤੇ ਪੀਲੀਆ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੀ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾਸਾਸੁਰਸਂ ਸਸਿਤਂ ਮਧੁ । ਵਰੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਬਲਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸਾਧਿਤਂ ਵਾ ਪਯਃ ਪृਥਕ੍ ।। ੨੮੩.
ਜੋ ਰਕਤਪਿੱਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਸਾ ਦਾ ਰਸ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪੀਵੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰੀ, ਅੰਗੂਰ, ਬਲਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।
ਬਰੀ ਵਿਦਾਰੀ ਪਥ੍ਯਾ ਚ ਬਲਾਤ੍ਰਯਂ ਸਵਾਸਕਂ । ਸ਼੍ਵਦਂष੍ਟ੍ਰਾਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮਾਲਿਹੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਰੋਗਵਾਨ੍ ।। ੨੮੩.
ਬਰੀ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪਥਿਆ, ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀ ਬਲਾ, ਵਾਸਾ, ਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕਸ਼ਯ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਚਟੇ।
ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਰਞ੍ਜਾਰ੍ਕਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਂ ਮਧੁਸਿਨ੍ਧੁਮਤ੍ । ਸਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਰਿਪਾਕਾਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਜਿਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਪਥਿਆ, ਸਿਗਰੂ, ਕਰੰਜ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਸਾਰ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਿਸਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣ ਤੇ, ਫੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵृਤਾ ਜੀਵਤੀ ਦਨ੍ਤੀ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀਦ੍ਵਯਂ । ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਜਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਲੇਪਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਭਗਨ੍ਦਰੇ ।। ੨੮੩.
ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਜੀਵਤੀ, ਦੰਤੀ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਰਵਰੀਆਂ, ਤਾਰਕਸ਼ਜ ਅਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੇਪ ਭਗੰਦਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਰੁਗ੍ਘਾਤਰਜਨੀਲਾਕ੍ਸ਼ਾਚੂਰ੍ਣਾਜਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਾ । ਵਾਸੋਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਰਣੇ ਯੋਜ੍ਯਾ ਸ਼ੋਧਨੀ ਗਤਿਨਾਸ਼ਨੀ ।। ੨੮੩.
ਰੁਘਾਟਾ, ਰਜਨੀ, ਲਾਕਸ਼ਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਖਮ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀਪ ਜਾਂ ਰਸ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਯਾਮਾਯष੍ਟਿਨਿਸ਼ਾਲੋਧ੍ਰਪਦ੍ਮਕੋਤ੍ਪਲਚਨ੍ਦਨੈਃ । ਸਮਰੀਚੈਃ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਤੈਲਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਰੋਹਣਂ ।। ੨੮੩.
ਸ਼ਯਾਮਾ, ਯਸ਼ਟੀ, ਨਿਸ਼ਾ, ਲੋਧਰ, ਪਦਮ, ਉਤਪਲ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਮਰੀਚਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਤੇਲ ਜਖਮਾਂ ਦੀ ਭਰਾਈ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਕਾਰ੍ਪਾਸਦਲੈਰ੍ਭਸ੍ਮਫਲੋਪਲਵਣਾ ਨਿਸ਼ਾ । ਤਤ੍ਪਿਣ੍ਡੀਸ੍ਵੇਦਨਂ ਤਾਮ੍ਰੇ ਸਤੈਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੌषਧਂ ।। ੨੮੩.
ਸ਼੍ਰੀ, ਕਾਰਪਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਭਸਮ, ਫਲੋਪਲਾ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਡੀ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਕਾਂਸੀ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਘਾਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਮ੍ਭੀਸਾਰਂ ਪਯੋਯੁਕ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵ੍ਰਣੇ ਲਿਪੇਤ੍ । ਤਦੇਵ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ਸੇਕਾਨ੍ਨਾਰਿਕੇਲਰਜੋਘृਤਮ੍ ।। ੨੮੩.
ਕੁੰਭੀਸਾਰਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਗ 'ਤੇ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਜਖਮ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਕੁੰਭੀਸਾਰਾ ਚਾਵਲ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੁਜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਜਮੋਦਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਚਿਞ੍ਚਾਤ੍ਵਗ੍ਭਿਃ ਸਮਾਭਯਾ । ਤਕ੍ਰੇਣੋष੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾਥ ਪੀਤਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨੀ ।। ੨੮੩.
ਵਿਸ਼ਵਾ, ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਧੂਥਾ ਅਤੇ ਚਿੰਚਾ ਦੀ ਛਾਲ, ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਛਾਛ ਜਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਦਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਤ੍ਸਕਾਤਿਵਿषਾਵਿਸ਼੍ਵਵਿਲ੍ਲਮੁਸ੍ਤਸ਼੍ਰृਤਂ ਜਲਂ । ਸਾਮੇ ਪੁਰਾਣੇऽਤੀਸਾਰੇ ਸਾਸृਕ੍ਸ਼ੂਲੇ ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਵਤਸਕਾ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਲਾ ਅਤੇ ਮੁਸਤ ਦਾ ਕਢਾ, ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਂ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਦਸਤ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਦਗ੍ਧਂ ਸੁਗਤਂ ਸਿਨ੍ਧੁਮੁष੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਿਵੇਤ੍ । ਸ਼ੂਲਵਾਨ੍ਥ ਵਾ ਤਦ੍ਧਿ ਸਿਨ੍ਧੁਹਿਂਗੁਕਣਾਭਯਾ ।। ੨੮੩.
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਜਲਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿੰਧੂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਵੇ; ਜੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੰਧੂ, ਹਿੰਗ, ਕਣਾ ਅਤੇ ਅਭਯਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਟੁਰੋਹੋਤ੍ਕਣਾਤਹ੍ਕਲਾਜਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਪ੍ਲੁਤਂ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਗਤਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤृष੍ਣਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੮੩.
ਕਟੁਰੋਹੀ, ਉਤਕਣਾ ਅਤੇ ਕਲਾਜਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਦੀ ਝੀਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।