ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਸਾਧਿਕਂ ਸਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨਰੋ ਵਾਤਾਧਿਕੋऽਪਿ ਵਾ । ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਸਮਂ ਬਹੁ ।। ੨੮੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਸ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਾਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼।

ਵਸਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਂ ਜ੍ਞੇਯਨ੍ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦਨੋਲ੍ਵਣਂ । ਤ੍ਵਚਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮਰ੍ਦ੍ਦ੍ਯਮਙ੍ਗਞ੍ਚ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੮੧.

ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਮਧਯਮ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼। ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ।

ਸ੍ਨਾਯੁਰੁਧਿਰਦੇਹੇषੁ ਅਸ੍ਥਿ ਭਾਤੀਵ ਮਾਂਸਲਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਬਾਹੂ ਤਥੈਵੇਹ ਤਥਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸਜਾਨੁਨੀ ।। ੨੮੧.

ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਸਾਂ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਧੇਰੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣ ਵੀ।

ਅਰਿਵਨ੍‌ਮਰ੍ਦ੍ਦਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਜਤ੍ਰੁ ਵਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਅਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਨਿष੍ਪੀਡ੍ਯ ਬਹੁਲਂ ਤਥਾ ।। ੨੮੧.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਏ।

ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਦਙ੍ਗਸਨ੍ਧੀਨ੍ਨ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਚਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਨਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੀਤਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੧.

ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਦਿਨਸ੍ਯ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਨੈਵ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਯਾਚ੍ਛੀਤਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਹਰ ਅਤੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਯ੍ਯੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਮਂ ਜਹ੍ਯਾਦ੍‌ਧृਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਕਫਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਮ੍ ।। ੨੯੧.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਕਫ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਲਿਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਤ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚਾਤਪਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਆਤਪਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰ੍ਮਾਦੌ ਕ੍ਸ਼ੇਮਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ ਨਰਾਃ ।। ੨੯੧.

ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੱਪ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕਸਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਸਿਹੀ ਸ਼ਟੀ ਨਿਸ਼ਾਯੁਗ੍ਮਂ ਵਤ੍ਸਕਂ ਕ੍ਵਾਥਸੇਵਨਂ । ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤਿਸਾਰੇषੁ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੋषੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਿਹੀ, ਸ਼ਟੀ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਵਤਸਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਢਾ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਸਤ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀਂ ਸਕृष੍ਣਾਤਿਵਿषਾਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹੇਤ੍ । ਏਕਾ ਚਾਤਿਵਿਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਜ੍ਵਰਹਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ।। ੨੮੩.

ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲੈਃ ਸੇਵ੍ਯਾ ਵਚਾ ਸਾਜ੍ਯਾ ਸਦੁਗ੍ਧਾ ਵਾਥ ਤੈਲਯੁਕ੍ । ਯष੍ਟਿਕਾਂ ਸ਼ਙ੍ਖਪੁष੍ਪੀਂ ਵਾ ਬਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਨ੍ਵਿਤਾਂ ਪਿਵੇਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਚਾ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਯਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਾਗ੍ਰੂਪਸਮ੍ਪਦ੍‌ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮੇਧਾਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਵਚਾਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾਵਾਸਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਕृष੍ਣਾਨਿਸ਼ਾਗਦਂ ।। ੨੮੩.

ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਬਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਅਕਲ ਤੇ ਧਨ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਸਯष੍ਟਿਸੈਨ੍ਧਵਂ ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੇਘਾਕਰਂ ਵਿਵੇਤ੍ । ਦੇਵਦਾਰੁਮਹਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਫਲਤ੍ਰਯਪਯੋਮੁਚਾਂ ।। ੨੮੩.

ਸਵੇਰੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਦਾ ਫਲ, ਵੱਡਾ ਮੂਲੀ, ਤਿੰਨ ਫਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਾਂ ਚਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕ੍ਕਾਥਃ ਸਕृष੍ਣਾ ਮृਦ੍ਵੀਕਾ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕृਮੀਨ੍‌ਹਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾਭृਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਰਸੇषੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿषੋਃ ।। ੨੮੩.

ਖੇਰ, ਕਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਦਾ ਪੇਸਟ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਮੇषੀਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਸਿਕ੍ਤਂ ਰੋਗੇ ਹਿਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਨਾਸਾਰਕ੍ਤਹਰੋ ਨਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਾਰਸ ਇਹੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੮੩.

ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਵਿਚ ਦੁਰਵਾ ਦਾ ਰਸ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਰਸਃ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍ । ਤੈਲਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਜਾਤ੍ਯਂ ਵਾ ਸ਼ੂਲਹਾ ਚੌष੍ਠਰੋਗਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਮੂਲੀ ਦਾ ਰਸ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਵ੍ਯੋषਂ ਕਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਕਂ ਨਿਸ਼ਾ । ਦੁਗ੍ਧਕ੍ਕਾਥੇऽਭਯਾਕਲ੍ਕੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਦ੍ਵਲਿਜਾਰ੍ਤ੍ਤਿਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਵਿਯੋਸ਼, ਗੋਲੀ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਹਲਦੀ, ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਤੇ ਅਭਯਾ ਦੇ ਕਢੇ ਤੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਨਾਰਿਕੇਲਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਮੂਕਵਿਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ । ਕ੍ਕਾਥਿਤਂ ਕਬਲਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮਧਿਜਿਹ੍ਵਾਧਿਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।। ੨੮੩.

ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਨਾਰੀਅਲ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ, ਕ੍ਰਮੁਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਗੋਲੀ ਜੀਭ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਧਿਤਂ ਲਾਙ੍ਗਲੀਕਲ੍ਕੇ ਤੈਲਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡਿਕਾਰਸੈਃ । ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਗਲਗਣ੍ਡੌ ਨਾਸ਼ਯੇਨ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੨੮੩.

ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਪੇਸਟ ਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਗਲਤੜੀ ਤੇ ਗਲ ਦੇ ਗਠਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਲ੍ਲਵੈਰਰ੍ਕ੍ਕਪੂਤੀਕਸ੍ਨੁਹੀਰੁਗ੍ਘਾਤਜਾਤਿਕੈਃ । ਉਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍ ਸਗੋਮੂਤ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਗ੍ਦੋषਨਾਸ਼ਨੈਃ ।। ੨੮੩.

ਅਰਕ, ਪੂਤੀਕਾ, ਸਨੁਹੀ ਤੇ ਉੱਗਾਤਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਲਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਕੁਚੀ ਸਤਿਲਾ ਭੁਕ੍ਤਾ ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ ਕੁष੍ਠਨਾਸ਼ਨੀ । ਪਥ੍ਯਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕੀ ਤੈਲਗੁਡਪਿਣ੍ਡੀ ਤੁ ਕੁष੍ਠਜਿਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਵਾਕੁਚੀ ਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ, ਭਲਾਤਕੀ ਤੇ ਤੇਲ-ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵੀ ਕੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਜਿਤਦੀ ਹੈ।

ਪੂਤੀਕਵਹ੍ਨਿਰਜਨੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋषਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ । ਤਕ੍ਰਂ ਗੁਦਾਙ੍ਗੁਰੇ ਪੇਯਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਵਾ ਸਗੁਡਾऽਭਯਾ ।। ੨੮੩.

ਪੂਤੀਕਾ, ਹਰਿਤਕੀ, ਹਲਦੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਵਿਯੋਸ਼ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਢਾ, ਛਾਛ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਫਲਦਾਰ੍ਵ੍ਵੀਵਿषਾਣਾਨ੍ਤੁ ਕ੍ਕਾਥੋ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੋऽਥਵਾ । ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਰਜਨੀਕਲ੍ਕਃ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾ ।। ੨੮੩.

ਫਲਾ, ਦਾਰਵੀ ਤੇ ਵਿ਷ਾ ਦਾ ਕਢਾ, ਜਾਂ ਧਾਤਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਜਾਂ ਹਲਦੀ ਦਾ ਪੇਸਟ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਮਧੁਮੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਸਾਗਰ੍ਭੋ ਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਕ੍ਕਾਥ ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਯੁਕ੍ । ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਹृਤ੍ ਪਾਨਾਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਲੀਹਾਹਰੀ ।। ੨੮੩.

ਵਾਸਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਕਢਾ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਏਰੰਡ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਪਲ spleen ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਸੇਵ੍ਯਾ ਜਠਰਿਣਾ ਕृष੍ਣਾ ਸ੍ਨੁਕ੍‌ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਹੁਭਾਵਿਤਾ । ਪਯੋ ਵਾ ਰਚ੍ਯਦਨ੍ਤ੍ਯਾਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗਵ੍ਯੋषਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ ।। ੨੮੩.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲੀ ਨਾਈਟਸ਼ੇਡ ਨੂੰ ਸਨੁਹੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਦੰਤੀ, ਵਿਡੰਗ ਤੇ ਵਿਯੋਸ਼ ਦੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਪੀਣ।

ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕੋਗ੍ਰਾਭਯਾ ਕृष੍ਣਾ ਵਿਡਙ੍ਗਾਕ੍ਤਾ ਘृਤੇ ਕਸ੍ਥਿਤਾ । ਮਾਂਸਨ੍ਤਕ੍ਰਂ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃਪਾਣ੍ਡੁਗੁਲ੍ਮਕृਮੀਨ੍ ਹਰੇਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ, ਤਿੱਖੀ ਅਭਯਾ, ਕਾਲੀ ਨਾਈਟਸ਼ੇਡ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੀ ਗੋਲੀ ਘੀ ਵਿਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਾਅਸ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ ਤੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਫਲਤ੍ਰਯਾਮृਤਾ ਵਾਸਾ ਤਿਕ੍ਤਭੂਨਿਮ੍ਵਜਸ੍ਤਥਾ । ਕ੍ਕਾਥਃ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕੋ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸਕਾਮਲਂ ।। ੨੮੩.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਵਾਸਾ, ਕੜਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੰਬਾ ਦਾ ਕਢਾ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੰਡੂ ਤੇ ਪੀਲੀਆ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੀ ਪਿਵੇਦ੍ਵਾਸਾਸੁਰਸਂ ਸਸਿਤਂ ਮਧੁ । ਵਰੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਬਲਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸਾਧਿਤਂ ਵਾ ਪਯਃ ਪृਥਕ੍ ।। ੨੮੩.

ਜੋ ਰਕਤਪਿੱਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਸਾ ਦਾ ਰਸ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪੀਵੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰੀ, ਅੰਗੂਰ, ਬਲਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।

ਬਰੀ ਵਿਦਾਰੀ ਪਥ੍ਯਾ ਚ ਬਲਾਤ੍ਰਯਂ ਸਵਾਸਕਂ । ਸ਼੍ਵਦਂष੍ਟ੍ਰਾਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮਾਲਿਹੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਰੋਗਵਾਨ੍ ।। ੨੮੩.

ਬਰੀ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪਥਿਆ, ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀ ਬਲਾ, ਵਾਸਾ, ਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕਸ਼ਯ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਚਟੇ।