ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਧੁਰਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਾਤੁਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ । ਦੋषਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਧਾਤੂਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਗੁਣਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਧਾਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ।

ਤਦੇਵ ਵृਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਹਮ੍ । ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਇਹੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ।

ਆਹਾਰੋ ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੇषੁ ਯਤ੍ਨਃ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਸੇਵਨਾਤ੍ ਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਸ਼ਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਣਾ, ਸੰਭੋਗ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਯ ਬृਂਹਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍षਣਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਧ੍ਯਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਤਾਃ ।। ੨੮੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਧਯਮ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾਪ੍ਯਤਰ੍ਪਣਂ । ਹਿਤਾਸ਼ੀਚ ਮਿਤਾਸ਼ੀ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ੀ ਚ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਓषਧੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਰਸਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸ਼੍ਰृਤਃ ਸ਼ੀਤਃ ਫਾਣ੍ਟਸ਼੍ਚ ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਰਸ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਪਟੀ, ਉਬਾਲ ਕੇ ਕਢਿਆ ਕਢਾ, ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ।

ਰਸਸ਼੍ਚ ਪੀਡਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਲ੍ਕ ਆਲੋੜਿਤਾਦ੍‌ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਕਥਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਰ੍ਯੁषਿਤੋ ਨਿਸ਼ਾਂ ।। ੨੮੧.

ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ ਕੇ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਟੀ ਪਿਸ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਢਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹੇ।

ਸਦ੍ਯੋਭਿਸ਼੍ਰृਤਪੂਤਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਫਾਣ੍ਟਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਕਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵਾਧਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਠ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਹ੍ਯਜੇਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਵਾਹੁਸ਼ੌਣ੍ਡਿਕਃ । ਆਹਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਗਨ੍ਯਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਨृਣਾਂ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੈਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅੱਗ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸਸਿਨ੍ਧੁਤ੍ਰਿਫਲਾਞ੍ਚਾਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਰਾਜ੍ਞਿ ਅਭਿਵਰ੍ਣਦਾਂ । ਜਾਙ੍ਗਲਞ੍ਚ ਰਸਂ ਸਿਨ੍ਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਦਧਿ ਪਯਃ ਕਣਾਂ ।। ੨੮੧.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਕਲਾ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਧਿਕਂ ਸਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨਰੋ ਵਾਤਾਧਿਕੋऽਪਿ ਵਾ । ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਸਮਂ ਬਹੁ ।। ੨੮੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਸ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਾਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼।

ਵਸਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਂ ਜ੍ਞੇਯਨ੍ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦਨੋਲ੍ਵਣਂ । ਤ੍ਵਚਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮਰ੍ਦ੍ਦ੍ਯਮਙ੍ਗਞ੍ਚ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੮੧.

ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਮਧਯਮ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼। ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ।

ਸ੍ਨਾਯੁਰੁਧਿਰਦੇਹੇषੁ ਅਸ੍ਥਿ ਭਾਤੀਵ ਮਾਂਸਲਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਬਾਹੂ ਤਥੈਵੇਹ ਤਥਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸਜਾਨੁਨੀ ।। ੨੮੧.

ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਸਾਂ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਧੇਰੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣ ਵੀ।

ਅਰਿਵਨ੍‌ਮਰ੍ਦ੍ਦਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਜਤ੍ਰੁ ਵਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਅਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਨਿष੍ਪੀਡ੍ਯ ਬਹੁਲਂ ਤਥਾ ।। ੨੮੧.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਏ।

ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਦਙ੍ਗਸਨ੍ਧੀਨ੍ਨ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਚਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਨਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੀਤਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੧.

ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਦਿਨਸ੍ਯ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਨੈਵ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਯਾਚ੍ਛੀਤਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਹਰ ਅਤੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਯ੍ਯੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਮਂ ਜਹ੍ਯਾਦ੍‌ਧृਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਕਫਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਮ੍ ।। ੨੯੧.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਕਫ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਲਿਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਤ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚਾਤਪਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਆਤਪਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰ੍ਮਾਦੌ ਕ੍ਸ਼ੇਮਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ ਨਰਾਃ ।। ੨੯੧.

ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੱਪ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕਸਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਸਿਹੀ ਸ਼ਟੀ ਨਿਸ਼ਾਯੁਗ੍ਮਂ ਵਤ੍ਸਕਂ ਕ੍ਵਾਥਸੇਵਨਂ । ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤਿਸਾਰੇषੁ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੋषੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਿਹੀ, ਸ਼ਟੀ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਵਤਸਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਢਾ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਸਤ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀਂ ਸਕृष੍ਣਾਤਿਵਿषਾਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹੇਤ੍ । ਏਕਾ ਚਾਤਿਵਿਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਜ੍ਵਰਹਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ।। ੨੮੩.

ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਲਟੀ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲੈਃ ਸੇਵ੍ਯਾ ਵਚਾ ਸਾਜ੍ਯਾ ਸਦੁਗ੍ਧਾ ਵਾਥ ਤੈਲਯੁਕ੍ । ਯष੍ਟਿਕਾਂ ਸ਼ਙ੍ਖਪੁष੍ਪੀਂ ਵਾ ਬਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਨ੍ਵਿਤਾਂ ਪਿਵੇਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਚਾ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਯਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਾਗ੍ਰੂਪਸਮ੍ਪਦ੍‌ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਰ੍ਮ੍ਮੇਧਾਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਵਚਾਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾਵਾਸਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਕृष੍ਣਾਨਿਸ਼ਾਗਦਂ ।। ੨੮੩.

ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਬਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਅਕਲ ਤੇ ਧਨ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਸਯष੍ਟਿਸੈਨ੍ਧਵਂ ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੇਘਾਕਰਂ ਵਿਵੇਤ੍ । ਦੇਵਦਾਰੁਮਹਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਫਲਤ੍ਰਯਪਯੋਮੁਚਾਂ ।। ੨੮੩.

ਸਵੇਰੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਦਾ ਫਲ, ਵੱਡਾ ਮੂਲੀ, ਤਿੰਨ ਫਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਾਂ ਚਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕ੍ਕਾਥਃ ਸਕृष੍ਣਾ ਮृਦ੍ਵੀਕਾ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕृਮੀਨ੍‌ਹਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾਭृਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਰਸੇषੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿषੋਃ ।। ੨੮੩.

ਖੇਰ, ਕਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਦਾ ਪੇਸਟ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਮੇषੀਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਸਿਕ੍ਤਂ ਰੋਗੇ ਹਿਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਨਾਸਾਰਕ੍ਤਹਰੋ ਨਸ੍ਯਾਦ੍‌ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਾਰਸ ਇਹੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੮੩.

ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਵਿਚ ਦੁਰਵਾ ਦਾ ਰਸ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਰਸਃ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍ । ਤੈਲਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਜਾਤ੍ਯਂ ਵਾ ਸ਼ੂਲਹਾ ਚੌष੍ਠਰੋਗਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਮੂਲੀ ਦਾ ਰਸ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਵ੍ਯੋषਂ ਕਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਕਂ ਨਿਸ਼ਾ । ਦੁਗ੍ਧਕ੍ਕਾਥੇऽਭਯਾਕਲ੍ਕੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਦ੍ਵਲਿਜਾਰ੍ਤ੍ਤਿਨੁਤ੍ ।। ੨੮੩.

ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਵਿਯੋਸ਼, ਗੋਲੀ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਹਲਦੀ, ਮਿਰਾਬਲਾਨ ਤੇ ਅਭਯਾ ਦੇ ਕਢੇ ਤੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਨਾਰਿਕੇਲਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਮੂਕਵਿਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ । ਕ੍ਕਾਥਿਤਂ ਕਬਲਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮਧਿਜਿਹ੍ਵਾਧਿਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।। ੨੮੩.

ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਨਾਰੀਅਲ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ, ਕ੍ਰਮੁਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਗੋਲੀ ਜੀਭ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਧਿਤਂ ਲਾਙ੍ਗਲੀਕਲ੍ਕੇ ਤੈਲਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡਿਕਾਰਸੈਃ । ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਗਲਗਣ੍ਡੌ ਨਾਸ਼ਯੇਨ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੨੮੩.

ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਪੇਸਟ ਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਗਲਤੜੀ ਤੇ ਗਲ ਦੇ ਗਠਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।