ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੂष੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਗੁਡੁਚੀ ਤਤ੍ਰ ਤਿਕ੍ਤਾਪਿ ਭਵਤ੍ਯੁष੍ਣਾਤਿਵੀਰ੍ਯਤਃ ।। ੨੮੧.

ਠੰਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗਰਮ ਹਨ। ਗੁਡੂਚੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੜਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾ ਕषਾਯਾਪਿ ਤਥਾ ਪਥ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਮਾਨਦ । ਮਧੁਰੋਪਿ ਤਥਾ ਮਾਂਸ ਉष੍ਣ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੨੮੧.

ਪਥਿਆ ਵੀ ਗਰਮ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੁੰਘੜੀ ਹੋਵੇ; ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੀ ਗਰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲਵਣੋ ਮਧੁਰਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਪਾਕਮਧੁਰੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਮ੍ਲੋष੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਾਃ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਨਃ ।। ੨੮੧.

ਨਮਕ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਟਾ ਗਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਪਾਕੇ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਮਧੁਰੋऽਪਿ ਕਟੁਃ ਪਾਕੇ ਯਚ੍ਚਃ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੮੧.

ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਦ, ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੱਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਕਾਥਯੇਤ੍ षੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਪਿਵੇਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਕਲ੍ਪਨੈषਾ ਕषਾਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਬਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕषਾਯਨ੍ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਤੋਯਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੁਲ੍ਯਂ ਸਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍‌ਬੁਧਃ ।। ੨੮੧.

ਕਸ਼ਾਏ ਲਈ, ਤੇਲ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ; ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਾਏ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇਲ ਪਾ ਦੇਵੇ।

ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਂ ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤੋਯਵਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਤੁ ਯਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਬ੍ਯਂ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ।

ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌषਧਃ ਪਾਕਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਤਾ ਤੁ ਲੇਹ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ।। ੨੮੧.੧੨ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮਲ੍ਪੌषਧਂ ਕ੍ਕਾਥਂ ਕषਾਯਞ੍ਚੋਕ੍ਤਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਂ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਕषਾਯਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਪਲਂ ।। ੨੮੧.

ਉਬਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਤੇਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਾਤਰਾ ਲੇਹਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ।

ਮਧ੍ਯਮੈषਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਵਯਃ ਕਾਲਂ ਬਲਂ ਵਹ੍ਨਿਂ ਦੇਸ਼ਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੁਜਂ ਤਥਾ ।। ੨੮੧.

ਇਹ ਮਧਯਮ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਮਰ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ, ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ, ਇਲਾਕਾ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਾਤੁਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ ।। ੨੮੧.

ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੇ ਰਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਰਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਾਤੁਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ । ਦੋषਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਧਾਤੂਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਗੁਣਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਧਾਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ।

ਤਦੇਵ ਵृਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਹਮ੍ । ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਇਹੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ।

ਆਹਾਰੋ ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੇषੁ ਯਤ੍ਨਃ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਸੇਵਨਾਤ੍ ਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਸ਼ਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਣਾ, ਸੰਭੋਗ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਯ ਬृਂਹਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍षਣਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਧ੍ਯਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਤਾਃ ।। ੨੮੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਧਯਮ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾਪ੍ਯਤਰ੍ਪਣਂ । ਹਿਤਾਸ਼ੀਚ ਮਿਤਾਸ਼ੀ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ੀ ਚ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਓषਧੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਰਸਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸ਼੍ਰृਤਃ ਸ਼ੀਤਃ ਫਾਣ੍ਟਸ਼੍ਚ ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਰਸ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਪਟੀ, ਉਬਾਲ ਕੇ ਕਢਿਆ ਕਢਾ, ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ।

ਰਸਸ਼੍ਚ ਪੀਡਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਲ੍ਕ ਆਲੋੜਿਤਾਦ੍‌ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਕਥਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਰ੍ਯੁषਿਤੋ ਨਿਸ਼ਾਂ ।। ੨੮੧.

ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ ਕੇ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਟੀ ਪਿਸ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਢਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹੇ।

ਸਦ੍ਯੋਭਿਸ਼੍ਰृਤਪੂਤਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਫਾਣ੍ਟਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਕਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵਾਧਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਠ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਹ੍ਯਜੇਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਵਾਹੁਸ਼ੌਣ੍ਡਿਕਃ । ਆਹਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਗਨ੍ਯਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਨृਣਾਂ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੈਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅੱਗ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸਸਿਨ੍ਧੁਤ੍ਰਿਫਲਾਞ੍ਚਾਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਰਾਜ੍ਞਿ ਅਭਿਵਰ੍ਣਦਾਂ । ਜਾਙ੍ਗਲਞ੍ਚ ਰਸਂ ਸਿਨ੍ਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਦਧਿ ਪਯਃ ਕਣਾਂ ।। ੨੮੧.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਕਲਾ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਧਿਕਂ ਸਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨਰੋ ਵਾਤਾਧਿਕੋऽਪਿ ਵਾ । ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਸਮਂ ਬਹੁ ।। ੨੮੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਸ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਾਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼।

ਵਸਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਂ ਜ੍ਞੇਯਨ੍ਨਿਦਾਘੇ ਮਰ੍ਦਨੋਲ੍ਵਣਂ । ਤ੍ਵਚਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮਰ੍ਦ੍ਦ੍ਯਮਙ੍ਗਞ੍ਚ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੮੧.

ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਮਧਯਮ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਮਲਿਸ਼। ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ।

ਸ੍ਨਾਯੁਰੁਧਿਰਦੇਹੇषੁ ਅਸ੍ਥਿ ਭਾਤੀਵ ਮਾਂਸਲਂ । ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਬਾਹੂ ਤਥੈਵੇਹ ਤਥਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸਜਾਨੁਨੀ ।। ੨੮੧.

ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਸਾਂ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਧੇਰੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣ ਵੀ।

ਅਰਿਵਨ੍‌ਮਰ੍ਦ੍ਦਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਜਤ੍ਰੁ ਵਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਅਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਨਿष੍ਪੀਡ੍ਯ ਬਹੁਲਂ ਤਥਾ ।। ੨੮੧.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਏ।

ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਦਙ੍ਗਸਨ੍ਧੀਨ੍ਨ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਚਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਨਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੀਤਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੧.

ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਦਿਨਸ੍ਯ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਨੈਵ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਯਾਚ੍ਛੀਤਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਹਰ ਅਤੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਯ੍ਯੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਮਂ ਜਹ੍ਯਾਦ੍‌ਧृਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍ । ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਕਫਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮਰ੍ਦ੍ਦਨਮ੍ ।। ੨੯੧.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਕਫ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਲਿਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਤ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚਾਤਪਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਆਤਪਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰ੍ਮਾਦੌ ਕ੍ਸ਼ੇਮਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ ਨਰਾਃ ।। ੨੯੧.

ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੱਪ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕਸਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਸਿਹੀ ਸ਼ਟੀ ਨਿਸ਼ਾਯੁਗ੍ਮਂ ਵਤ੍ਸਕਂ ਕ੍ਵਾਥਸੇਵਨਂ । ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤਿਸਾਰੇषੁ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੋषੇषੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਿਹੀ, ਸ਼ਟੀ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਵਤਸਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਢਾ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਸਤ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।