ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਯਾਤਿ ਤਥਾ ਯੇ ਚਾਲਸਾ ਜਨਾਃ । ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਿ ਰੋਗਾਣਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਨਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਣੈਃ ।। ੨੮੦.

ਕਫ ਆਲਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਿਭਙ੍ਗਃ ਕषਾਯਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯਤਾ ਤਥਾ । ਜृਮ੍ਭਣਂ ਲੋਮਹਰ੍षਸ਼੍ਚ ਵਾਤਿਕਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਅੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਸੈਲਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹੱਥੀ ਆਉਣਾ ਤੇ ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਨਖਨੇਤ੍ਰਸ਼ਿਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਕਟੁਤਾ ਮੁਖੇ । ਤृष੍ਣਾ ਦਾਹੋष੍ਣਤਾ ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਨੱਖਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦਾ ਪੀਲਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਪਣ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੜਨ ਤੇ ਗਰਮੀ — ਇਹ ਪਿੱਤ ਰੋਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਆਲਸ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਗੁਰੁਤਾ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ । ਉष੍ਣਾਭਿਲਾषਿਤਾ ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਿਕਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਆਲਸ, ਵੱਧ ਲਾਰ ਆਉਣੀ, ਭਾਰੀਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ — ਇਹ ਕਫ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣਮਨ੍ਨਮਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤੈਲਪਾਨਾਦਿ ਵਾਤਨੁਤ੍ । ਆਜ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਂਸਿਤਾਦ੍ਯਂ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਚਿਕਣ ਤੇ ਗਰਮ ਖਾਣਾ, ਮਲਿਸ਼, ਤੇਲ ਪੀਣਾ ਆਦਿ ਵਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਘਿਉ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਤੈਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿ ਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਯਾਨਞ੍ਚ ਚਪੂਜਨਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ਹਿਦ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਤੇਲ, ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਰਸਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਭੇषਜਾਨਾਂ ਗੁਣਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ । ਰਸਵੀਰ੍ਯ੍ਯਵਿਪਾਕਜ੍ਞੋ ਨृਪਾਦੀਨ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਰਸ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਨਿ ਤਥਾਗ੍ਨੇਯਾ ਮਹਾਭੁਜ ।। ੨੮੧.

ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਰਸ ਸੋਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੜਵਾ, ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਰਸ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੁ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਪਾਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਟ੍‌ਵਮ੍ਲ੍ਲਵਣਆਤ੍ਮਕਃ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਵੀਯ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੧.

ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ। ਤਾਕਤ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡੀ।

ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਓषਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਮਧੁਰਸ਼੍ਚ ਕषਾਯਸ਼੍ਚ ਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਰਸਃ ।। ੨੮੧.

ਕਈ ਵਾਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਸੁੰਘੜਾ ਅਤੇ ਕੜਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੂष੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਗੁਡੁਚੀ ਤਤ੍ਰ ਤਿਕ੍ਤਾਪਿ ਭਵਤ੍ਯੁष੍ਣਾਤਿਵੀਰ੍ਯਤਃ ।। ੨੮੧.

ਠੰਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗਰਮ ਹਨ। ਗੁਡੂਚੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੜਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾ ਕषਾਯਾਪਿ ਤਥਾ ਪਥ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਮਾਨਦ । ਮਧੁਰੋਪਿ ਤਥਾ ਮਾਂਸ ਉष੍ਣ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੨੮੧.

ਪਥਿਆ ਵੀ ਗਰਮ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੁੰਘੜੀ ਹੋਵੇ; ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੀ ਗਰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲਵਣੋ ਮਧੁਰਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਪਾਕਮਧੁਰੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਮ੍ਲੋष੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਾਃ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਨਃ ।। ੨੮੧.

ਨਮਕ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਟਾ ਗਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਪਾਕੇ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਮਧੁਰੋऽਪਿ ਕਟੁਃ ਪਾਕੇ ਯਚ੍ਚਃ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੮੧.

ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਦ, ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੱਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਕਾਥਯੇਤ੍ षੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਪਿਵੇਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਕਲ੍ਪਨੈषਾ ਕषਾਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਬਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕषਾਯਨ੍ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਤੋਯਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੁਲ੍ਯਂ ਸਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍‌ਬੁਧਃ ।। ੨੮੧.

ਕਸ਼ਾਏ ਲਈ, ਤੇਲ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ; ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਾਏ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇਲ ਪਾ ਦੇਵੇ।

ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਂ ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤੋਯਵਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਤੁ ਯਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਬ੍ਯਂ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ।

ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌषਧਃ ਪਾਕਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਤਾ ਤੁ ਲੇਹ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ।। ੨੮੧.੧੨ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮਲ੍ਪੌषਧਂ ਕ੍ਕਾਥਂ ਕषਾਯਞ੍ਚੋਕ੍ਤਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਂ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਕषਾਯਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਪਲਂ ।। ੨੮੧.

ਉਬਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਤੇਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਾਤਰਾ ਲੇਹਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ।

ਮਧ੍ਯਮੈषਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਵਯਃ ਕਾਲਂ ਬਲਂ ਵਹ੍ਨਿਂ ਦੇਸ਼ਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੁਜਂ ਤਥਾ ।। ੨੮੧.

ਇਹ ਮਧਯਮ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਮਰ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ, ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ, ਇਲਾਕਾ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਾਤੁਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ ।। ੨੮੧.

ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੇ ਰਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਰਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਾਤੁਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ । ਦੋषਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਧਾਤੂਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਗੁਣਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਧਾਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ।

ਤਦੇਵ ਵृਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਹਮ੍ । ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਇਹੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ।

ਆਹਾਰੋ ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੇषੁ ਯਤ੍ਨਃ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਸੇਵਨਾਤ੍ ਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਾਸ਼ਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਖਾਣਾ, ਸੰਭੋਗ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਯ ਬृਂਹਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍षਣਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਧ੍ਯਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਤਾਃ ।। ੨੮੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਧਯਮ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾਪ੍ਯਤਰ੍ਪਣਂ । ਹਿਤਾਸ਼ੀਚ ਮਿਤਾਸ਼ੀ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ੀ ਚ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੮੧.

ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਓषਧੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਰਸਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸ਼੍ਰृਤਃ ਸ਼ੀਤਃ ਫਾਣ੍ਟਸ਼੍ਚ ਮਨੁਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੮੧.

ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਰਸ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਪਟੀ, ਉਬਾਲ ਕੇ ਕਢਿਆ ਕਢਾ, ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ।

ਰਸਸ਼੍ਚ ਪੀਡਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਲ੍ਕ ਆਲੋੜਿਤਾਦ੍‌ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਕਥਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਰ੍ਯੁषਿਤੋ ਨਿਸ਼ਾਂ ।। ੨੮੧.

ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ ਕੇ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਟੀ ਪਿਸ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਢਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹੇ।

ਸਦ੍ਯੋਭਿਸ਼੍ਰृਤਪੂਤਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਫਾਣ੍ਟਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਕਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵਾਧਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਤਾਜਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਠ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਹ੍ਯਜੇਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਵਾਹੁਸ਼ੌਣ੍ਡਿਕਃ । ਆਹਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਗਨ੍ਯਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਨृਣਾਂ ।। ੨੮੧.

ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੈਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅੱਗ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।