ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੀਰ੍ਯ੍ਯੋष੍ਣਾਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ।। ੨੮੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ।

ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਨਿਦਾਘੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਕਫਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਸਿਆਲ, ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਦਾਘਵਰ੍षਾਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ਰਦਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਵਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹਾਂ, ਰਾਤ ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਹਵਾ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੇਘਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਦਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਾਸ੍ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਦਾਨਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮਾਨ੍ਤਾ ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗਰਮੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੌਮ੍ਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵਰ੍षਾਦੀਸ੍ਤ੍ਰੀਨृਤੂਨ੍ ਸੋਮਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਲਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਯਤ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨृਤੂਨਰ੍ਕਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਉਹ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਖੱਟਾ, ਲੂਣ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਤਿੰਨ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍ਤਥਾ ਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਕਟੁਕਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾ ਰਜਨ੍ਯੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਬਲਮੇਕਂ ਹਿ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ।। ੨੮੦.

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੜਵੇ, ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਸ਼ੋऽਥ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਹੀਯਮਾਨਾਸੁ ਹੀਯਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਦਿਨਾਨਾਞ੍ਚ ਵਯਸਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਰਾਤਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ।

ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਵਸਾਨੇषੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਮੀਰਣਾਃ । ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੋਪਾਦੌ ਕਾਲੇ ਤੇषਾਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਫ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਉਤਸ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਵਸਥਾ ਉਤਸ਼ੇਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੋਪੋਤ੍ਤਰਕੇ ਕਾਲੇ ਰਾਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਅਤਿਭੋਜਨਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਤਥਾ ਚਾਭੋਜਨੇਨ ਚ ।। ੨੮੦.

ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੋਗਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ । ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸ਼ੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ਾਵੇਕਂ ਪਾਨੇਨ ਪੂਰਯੇਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੇਟ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਖਾਣ ਨਾਲ ਭਰੋ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪੀਣ ਨਾਲ।

ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਤਥੈਕਮਵਸ਼ੇषਯੇਤ੍ । ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਨ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵਿਪਰੀਤਮਥੌषਧਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਵਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਲਈ ਥੋੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਛੱਡੋ; ਜਿਵੇਂ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਦਵਾਈ ਵਰਤੋ।

ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਤ੍ਰ ਮਯਾ ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਨਾਭੇਰੁਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਦਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯੋਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ: ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਤੇ ਕੁਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ।

ਬਲਾਸ਼ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਨਾਂ ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਗਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਦੇਹੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੮੦.

ਤਾਕਤ, ਲਹੂ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤ।

ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਨ੍ਮਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਕृਸ਼ੋऽਲ੍ਪਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚਪਲੋ ਬਹੁਵਾਗ੍ਵਿषਮਾਨਲਃ ।। ੨੮੦.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਤਲਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਣਗਠ ਪਚਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਵ੍ਯੋਮਗਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਕਾਲਪਲਿਤਃ ਕ੍ਰੋਧੀ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੀ ਮਧੁਰਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਤ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ । ਤਾਮਸਾ ਰਾਜਸਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੮੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਦਰ੍ਸ਼ੀ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਕਫਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ । ਤਾਮਸਾ ਰਾਜਸਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੮੦.੩੯ ਮਨੁष੍ਯਾ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵ੍ਯਵਾਯਾਚ੍ਚ ਗੁਰੁਕਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੈਃ ।। ੨੮੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਧ ਬੱਦਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਯਾਤਿ ਭਯੇਨ ਚ ਤਥਾ ਕਦ੍ਵਿਜ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਗੁਰ੍ਵ੍ਵਨ੍ਨਭੋਜਿਨਾਂ ਭੁਕ੍ਤਸ਼ਾਯਿਨਾਮ ।। ੨੮੦.

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਪਿੱਤ ਡਰ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਭਾਰੀ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਖਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਲੇਟਣ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਯਾਤਿ ਤਥਾ ਯੇ ਚਾਲਸਾ ਜਨਾਃ । ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਿ ਰੋਗਾਣਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਨਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਣੈਃ ।। ੨੮੦.

ਕਫ ਆਲਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਿਭਙ੍ਗਃ ਕषਾਯਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯਤਾ ਤਥਾ । ਜृਮ੍ਭਣਂ ਲੋਮਹਰ੍षਸ਼੍ਚ ਵਾਤਿਕਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਅੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਸੈਲਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹੱਥੀ ਆਉਣਾ ਤੇ ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਨਖਨੇਤ੍ਰਸ਼ਿਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਕਟੁਤਾ ਮੁਖੇ । ਤृष੍ਣਾ ਦਾਹੋष੍ਣਤਾ ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਨੱਖਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦਾ ਪੀਲਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਪਣ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੜਨ ਤੇ ਗਰਮੀ — ਇਹ ਪਿੱਤ ਰੋਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਆਲਸ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਗੁਰੁਤਾ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ । ਉष੍ਣਾਭਿਲਾषਿਤਾ ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਿਕਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਆਲਸ, ਵੱਧ ਲਾਰ ਆਉਣੀ, ਭਾਰੀਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ — ਇਹ ਕਫ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣਮਨ੍ਨਮਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤੈਲਪਾਨਾਦਿ ਵਾਤਨੁਤ੍ । ਆਜ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਂਸਿਤਾਦ੍ਯਂ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਚਿਕਣ ਤੇ ਗਰਮ ਖਾਣਾ, ਮਲਿਸ਼, ਤੇਲ ਪੀਣਾ ਆਦਿ ਵਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਘਿਉ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਤੈਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿ ਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਯਾਨਞ੍ਚ ਚਪੂਜਨਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ਹਿਦ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਤੇਲ, ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਰਸਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਭੇषਜਾਨਾਂ ਗੁਣਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ । ਰਸਵੀਰ੍ਯ੍ਯਵਿਪਾਕਜ੍ਞੋ ਨृਪਾਦੀਨ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੮੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਰਸ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਨਿ ਤਥਾਗ੍ਨੇਯਾ ਮਹਾਭੁਜ ।। ੨੮੧.

ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਰਸ ਸੋਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੜਵਾ, ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਰਸ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੁ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਪਾਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਟ੍‌ਵਮ੍ਲ੍ਲਵਣਆਤ੍ਮਕਃ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਵੀਯ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੧.

ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ। ਤਾਕਤ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡੀ।