ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍‌ਭੇषਜਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬਲਮ੍ । ਤਿਥਿਂ ਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ ਭੌਮਂ ਮਨ੍ਦ੍ਭਨ੍ਦਾਰੁਣੋਗ੍ਰਕਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਵਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ, ਮੂਲ, ਭਰਣੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਗੋਦ੍ਵਿਜਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਸੁਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਚ । ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮਿਮਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ ਭੇषਜਾਰਮ੍ਭਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਹਰੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਿਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਭੂਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਾऽਨਿਲਾਨਲਾਃ । ऋषਯਸ਼੍ਚੌषਧਿਗ੍ਰਾਮਾ ਭੂਤਸਕਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਪਾਨ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਭੂਤ ਤੇ ਰਾਖੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

ਰਸਾਯਨਮਿਵਰ੍षੀਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਮृਤਂ ਯਥਾ । ਸੁਧੇਵੋਤ੍ਤਮਨਾਗਾਨਾਂ ਭੈषਜ੍ਯਮਿਦਮਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਰਸਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਵਾਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।

ਬਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਦੇਸ਼ੋ ਵਹੁਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਵਹੂਦਕਃ । ਅਨੂਪਇਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਤਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਦਲਦਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋਦਕੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਪਿਤ੍ਤਬਹੁਲੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ਼ੀਤਸ਼੍ਚਲੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਮੁष੍ਣਂ ਕਟੁਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਂ ਬਲਾਸ਼ਞ੍ਚ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਗਰਮ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਥਿਰ, ਖੱਟੀ, ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਰੇਤੇषਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ । ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਵਾਯੁਨਾਸ਼ਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਟਾਓ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਵਾਦ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਵਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਯ ਵਾਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਕਟ੍‌ਵਮ੍‌ਲਲਵਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ ਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਸਵਾਦ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਵਾਦੁਕषਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਰਸਸ੍ਯੈਤਦ੍‌ਗੁਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਪਾਕਸ੍ਯੈਤਦਿष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੦.

ਕਰਵਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਸਵਾਦ ਵੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਸਵਾਦ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯ੍ਯੋष੍ਣਾਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ।। ੨੮੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ।

ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਨਿਦਾਘੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਕਫਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਸਿਆਲ, ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਦਾਘਵਰ੍षਾਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ਰਦਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਵਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹਾਂ, ਰਾਤ ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਹਵਾ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੇਘਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਦਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਾਸ੍ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਦਾਨਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮਾਨ੍ਤਾ ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗਰਮੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੌਮ੍ਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵਰ੍षਾਦੀਸ੍ਤ੍ਰੀਨृਤੂਨ੍ ਸੋਮਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਲਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਯਤ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨृਤੂਨਰ੍ਕਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਉਹ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਖੱਟਾ, ਲੂਣ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਤਿੰਨ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍ਤਥਾ ਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਕਟੁਕਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾ ਰਜਨ੍ਯੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਬਲਮੇਕਂ ਹਿ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ।। ੨੮੦.

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੜਵੇ, ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਸ਼ੋऽਥ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਹੀਯਮਾਨਾਸੁ ਹੀਯਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਦਿਨਾਨਾਞ੍ਚ ਵਯਸਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਰਾਤਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ।

ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਵਸਾਨੇषੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਮੀਰਣਾਃ । ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੋਪਾਦੌ ਕਾਲੇ ਤੇषਾਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਫ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਉਤਸ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਵਸਥਾ ਉਤਸ਼ੇਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੋਪੋਤ੍ਤਰਕੇ ਕਾਲੇ ਰਾਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਅਤਿਭੋਜਨਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਤਥਾ ਚਾਭੋਜਨੇਨ ਚ ।। ੨੮੦.

ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੋਗਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ । ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸ਼ੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ਾਵੇਕਂ ਪਾਨੇਨ ਪੂਰਯੇਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੇਟ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਖਾਣ ਨਾਲ ਭਰੋ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪੀਣ ਨਾਲ।

ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਤਥੈਕਮਵਸ਼ੇषਯੇਤ੍ । ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਨ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵਿਪਰੀਤਮਥੌषਧਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਵਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਲਈ ਥੋੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਛੱਡੋ; ਜਿਵੇਂ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਦਵਾਈ ਵਰਤੋ।

ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਤ੍ਰ ਮਯਾ ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਨਾਭੇਰੁਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਦਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯੋਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ: ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਤੇ ਕੁਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ।

ਬਲਾਸ਼ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਨਾਂ ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਗਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਦੇਹੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੮੦.

ਤਾਕਤ, ਲਹੂ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤ।

ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਨ੍ਮਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਕृਸ਼ੋऽਲ੍ਪਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚਪਲੋ ਬਹੁਵਾਗ੍ਵਿषਮਾਨਲਃ ।। ੨੮੦.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਤਲਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਣਗਠ ਪਚਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਵ੍ਯੋਮਗਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਕਾਲਪਲਿਤਃ ਕ੍ਰੋਧੀ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੀ ਮਧੁਰਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਤ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ । ਤਾਮਸਾ ਰਾਜਸਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੮੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਦਰ੍ਸ਼ੀ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਕਫਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ । ਤਾਮਸਾ ਰਾਜਸਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੮੦.੩੯ ਮਨੁष੍ਯਾ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵ੍ਯਵਾਯਾਚ੍ਚ ਗੁਰੁਕਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੈਃ ।। ੨੮੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਧ ਬੱਦਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।