ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਸਹਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਤਾਃ । ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਜ੍ਵਰਕੁष੍ਠਾਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਾ ਮਾਨਸਾ ਮਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰੋਗ ਸਰੀਰਕ, ਮਨੁੱਖੀ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਵਿਘਾਤੋਤ੍ਥਾਃ ਸਹਜਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਜ੍ਜਰਾਦਯਃ । ਸ਼ਾਰੀਰਾਗਨ੍ਤੁਨਾਸ਼ਾਯ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਾਰੇ ਘृਤਂ ਗੁੜਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਬਾਹਰੀ ਰੋਗ ਚੋਟ ਵਗੈਰਾ ਤੋਂ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ।

ਲਵਣਂ ਸਹਿਰਣ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾਯਾਪੂਪਮਰ੍ਪਯੇਤ੍ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦੋ ਵਿਪ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੦.

ਨਮਕ ਵਾਲਾ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪੂੜਾ ਤੇ ਸੋਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਿਸ਼ ਕਰਵਾਓ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਤੈਲਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰੇ ਦਦ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਵਿਨੇ ਗੋਰਸਾਨ੍ਨਦਃ । ਘृਤੇਨ ਪਯਸਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸ੍ਨਾਪ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਗੁਜ੍ਝਿਤਃ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿਓ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਚੌਲ ਦਿਓ। ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਓ, ਫਿਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਹਾਵਯੇਦ੍ਵਹ੍ਨੌ ਦੂਰ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਿਮਧੁਰਾਪ੍ਲੁਤਾਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੇ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਨਾਨਂ ਬਲਿਃ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੨੮੦.

ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਦੁਬ ਘਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਭੇਟ ਦਿਓ।

ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਰੁਜਾਦੀਨਾਂ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਹਰਂ ਭਵੇਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋषਾ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੮੦.

ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਭੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਕਾਸ਼ਯਾਦਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਯਾਤਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਅਂਸ਼ੇਨੈਕੇਨ ਕਿਟ੍ਟਤ੍ਵਂ ਰਸਤਾਞ੍ਚਾਪਰੇਣ ਚ ।। ੨੮੦.

ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਜੋ ਖਾਣਾ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ਜ਼ਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਿਟ੍ਟਭਾਗੋ ਮਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਦੂषਿਕਾਃ । ਨਾਸਾਮਲਹ੍ਕਰ੍ਣਮਲਂ ਤਥਾ ਦੇਹਮਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਫ਼ਜ਼ਲਤ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੰਦਗੀ।

ਰਸਭਾਗਾਦ੍ਰਸਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਚ੍ਛੋਣਿਤਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਮਾਂਸਂ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤਤੋ ਮੇਦੋ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਥ੍ਨਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੨੮੦.

ਰਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਖੂਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਤੇ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਰਾਗਸ੍ਤਥੌਜਸਃ । ਦੇਸ਼ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਿ ਬਲਂਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮੇਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜੇ ਤੋਂ ਬੀਜ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਮੋਹ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥਾਂ, ਆਕਾਰ, ਬਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍‌ਭੇषਜਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬਲਮ੍ । ਤਿਥਿਂ ਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ ਭੌਮਂ ਮਨ੍ਦ੍ਭਨ੍ਦਾਰੁਣੋਗ੍ਰਕਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਵਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ, ਮੂਲ, ਭਰਣੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਗੋਦ੍ਵਿਜਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਸੁਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਚ । ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮਿਮਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ ਭੇषਜਾਰਮ੍ਭਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਹਰੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਿਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਭੂਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਾऽਨਿਲਾਨਲਾਃ । ऋषਯਸ਼੍ਚੌषਧਿਗ੍ਰਾਮਾ ਭੂਤਸਕਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਪਾਨ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਭੂਤ ਤੇ ਰਾਖੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

ਰਸਾਯਨਮਿਵਰ੍षੀਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਮृਤਂ ਯਥਾ । ਸੁਧੇਵੋਤ੍ਤਮਨਾਗਾਨਾਂ ਭੈषਜ੍ਯਮਿਦਮਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਰਸਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਵਾਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।

ਬਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਦੇਸ਼ੋ ਵਹੁਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਵਹੂਦਕਃ । ਅਨੂਪਇਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਤਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਦਲਦਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋਦਕੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਪਿਤ੍ਤਬਹੁਲੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ਼ੀਤਸ਼੍ਚਲੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਮੁष੍ਣਂ ਕਟੁਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਂ ਬਲਾਸ਼ਞ੍ਚ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਗਰਮ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਥਿਰ, ਖੱਟੀ, ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਰੇਤੇषਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ । ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਵਾਯੁਨਾਸ਼ਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਟਾਓ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਵਾਦ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਵਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਯ ਵਾਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਕਟ੍‌ਵਮ੍‌ਲਲਵਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ ਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਸਵਾਦ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਵਾਦੁਕषਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਰਸਸ੍ਯੈਤਦ੍‌ਗੁਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਪਾਕਸ੍ਯੈਤਦਿष੍ਯਤੇ ।। ੨੮੦.

ਕਰਵਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਸਵਾਦ ਵੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਸਵਾਦ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯ੍ਯੋष੍ਣਾਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ।। ੨੮੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ।

ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਨਿਦਾਘੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਕਫਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਸਿਆਲ, ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਦਾਘਵਰ੍षਾਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ਰਦਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਵਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹਾਂ, ਰਾਤ ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਹਵਾ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੇਘਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਦਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਾਸ੍ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਦਾਨਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮਾਨ੍ਤਾ ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੨੮੦.

ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗਰਮੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੌਮ੍ਯੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵਰ੍षਾਦੀਸ੍ਤ੍ਰੀਨृਤੂਨ੍ ਸੋਮਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਲਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਮੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਯਤ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨृਤੂਨਰ੍ਕਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਸ਼ੋ ਰਸਾਨ੍ ।। ੨੮੦.

ਉਹ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਖੱਟਾ, ਲੂਣ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਤਿੰਨ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍ਤਥਾ ਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਕਟੁਕਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾ ਰਜਨ੍ਯੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਬਲਮੇਕਂ ਹਿ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ।। ੨੮੦.

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੜਵੇ, ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਸ਼ੋऽਥ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਹੀਯਮਾਨਾਸੁ ਹੀਯਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਦਿਨਾਨਾਞ੍ਚ ਵਯਸਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਰਾਤਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ।