ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਥਾ ਸ਼ੂਚ੍ਯੁਪਚਾਰਸ਼੍ਚ ਬਲਿਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸੂਤਿਕਾ ਚ ਤਥਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਨ੍ਤੁ ਸਦਾ ਹਿਤਾ ।। ੨੭੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੱਚਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਭਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਸ੍ਯ ਭੇषਜਮ੍ । ਤਾਲਨਿਮ੍ਬਦਲਙ੍ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਜੀਰ੍ਣਨ੍ਤੈਲਂ ਯਵਾ ਘृਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਉੱਤੇ ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਤਾੜ ਤੇ ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧੂਪੋ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਦष੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼ਿਖਿਪਤ੍ਰਘृਤੇਨ ਵਾ । ਅਰ੍ਕਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਸਂਪਿष੍ਟਂ ਲੋਪਾ ਵੀਜਂ ਪਲਾਸ਼ਜਂ ।। ੨੭੯.

ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਲਈ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘੀ ਦੀ ਧੂਣ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਪੀਸ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਾ ਵਾ ਸ਼ਿਵਾ ਚ ਫਲਸਂਯੁਤਾ । ਅਰ੍ਕਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਲਿਤਂ ਤੈਲ ਪਲਲਞ੍ਚ ਗੁੜਂ ਸਮਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਬਿਛੂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਈ ਕਾਲੀ ਮਕੋਈ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਤੇਲ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਪਾਨਾਜ੍ਜਯਤਿ ਦੁਰ੍ਬਾਰਂ ਸ਼੍ਵਵਿषਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਤੁ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿषਾ ।। ੨੭੯.

ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੰਡੂਲੀਏ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜਿੰਨੀ ਤਿਵੜ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪਕੀਟਵਿषਾਣ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਯਤ੍ਯਤਿਬਲਾਨ੍ਯਪਿ । ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਦ੍ਮਕਙ੍ਕੁष੍ਠਂ ਤਲਾਮ੍ਬੂਸ਼ੀਰਪਾਟਲਾਃ ।। ੨੭੯.

ਸੱਪ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਾੜ, ਖਸ ਤੇ ਪਾਟਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸ਼ਾਰਿਵਾ ਸੇਲੁਰ੍ਲੂਤਾਵਿषਹਰੋ ਗਦਃ । ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਗੁੜਨਾਗਰਕਂ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੨੭੯.

ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਾਰਿਵਾ, ਸੇਲੂ ਅਤੇ ਲੂਤਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਗੁੜ ਅਤੇ ਸੌਂਠ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇ ਤਥਾ ਵਸ੍ਤੌ ਤੈਲਂ ਘृਤਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ੍ਵੇਦਨੀਯਃ ਪਰੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਰਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਲ ਪੀਣ ਜਾਂ ਵਸਤਿ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਵਰਤੋ। ਭਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਧਿ ਰੇਚਨੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਵਮਨੇ ਮਦਨਂ ਤਥਾ । ਵਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਤੈਲਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਥਾ ਮਧੁ ।। ੨੭੯.

ਤਿਵੜ ਪੁਰਗਟੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮਦਨ ਉਲਟੀ ਲਈ। ਵਸਤਿ, ਪੁਰਗਟੀ, ਉਲਟੀ, ਤੇਲ, ਘੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਬਲਾਸ਼ਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌषਧਂ ।। ੨੭੯.

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਸਹਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਤਾਃ । ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਜ੍ਵਰਕੁष੍ਠਾਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਾ ਮਾਨਸਾ ਮਤਾਃ ।। ੨੮੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰੋਗ ਸਰੀਰਕ, ਮਨੁੱਖੀ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਵਿਘਾਤੋਤ੍ਥਾਃ ਸਹਜਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਜ੍ਜਰਾਦਯਃ । ਸ਼ਾਰੀਰਾਗਨ੍ਤੁਨਾਸ਼ਾਯ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਾਰੇ ਘृਤਂ ਗੁੜਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਬਾਹਰੀ ਰੋਗ ਚੋਟ ਵਗੈਰਾ ਤੋਂ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ।

ਲਵਣਂ ਸਹਿਰਣ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾਯਾਪੂਪਮਰ੍ਪਯੇਤ੍ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦੋ ਵਿਪ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੮੦.

ਨਮਕ ਵਾਲਾ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪੂੜਾ ਤੇ ਸੋਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਿਸ਼ ਕਰਵਾਓ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਤੈਲਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰੇ ਦਦ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਵਿਨੇ ਗੋਰਸਾਨ੍ਨਦਃ । ਘृਤੇਨ ਪਯਸਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸ੍ਨਾਪ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਗੁਜ੍ਝਿਤਃ ।। ੨੮੦.

ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿਓ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਚੌਲ ਦਿਓ। ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਓ, ਫਿਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਹਾਵਯੇਦ੍ਵਹ੍ਨੌ ਦੂਰ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਿਮਧੁਰਾਪ੍ਲੁਤਾਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੇ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਨਾਨਂ ਬਲਿਃ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੨੮੦.

ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਦੁਬ ਘਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਭੇਟ ਦਿਓ।

ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਰੁਜਾਦੀਨਾਂ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਹਰਂ ਭਵੇਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋषਾ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੮੦.

ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਭੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਕਾਸ਼ਯਾਦਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਯਾਤਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਅਂਸ਼ੇਨੈਕੇਨ ਕਿਟ੍ਟਤ੍ਵਂ ਰਸਤਾਞ੍ਚਾਪਰੇਣ ਚ ।। ੨੮੦.

ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਜੋ ਖਾਣਾ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ਜ਼ਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਿਟ੍ਟਭਾਗੋ ਮਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਦੂषਿਕਾਃ । ਨਾਸਾਮਲਹ੍ਕਰ੍ਣਮਲਂ ਤਥਾ ਦੇਹਮਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਫ਼ਜ਼ਲਤ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੰਦਗੀ।

ਰਸਭਾਗਾਦ੍ਰਸਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਚ੍ਛੋਣਿਤਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਮਾਂਸਂ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤਤੋ ਮੇਦੋ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਥ੍ਨਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੨੮੦.

ਰਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਖੂਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਤੇ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਰਾਗਸ੍ਤਥੌਜਸਃ । ਦੇਸ਼ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਿ ਬਲਂਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮੇਵ ਚ ।। ੨੮੦.

ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜੇ ਤੋਂ ਬੀਜ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਮੋਹ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥਾਂ, ਆਕਾਰ, ਬਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍‌ਭੇषਜਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬਲਮ੍ । ਤਿਥਿਂ ਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ ਭੌਮਂ ਮਨ੍ਦ੍ਭਨ੍ਦਾਰੁਣੋਗ੍ਰਕਮ੍ ।। ੨੮੦.

ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਵਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ, ਮੂਲ, ਭਰਣੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਗੋਦ੍ਵਿਜਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਸੁਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਚ । ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮਿਮਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ ਭੇषਜਾਰਮ੍ਭਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੮੦.

ਹਰੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਿਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਭੂਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕ੍ਕਾऽਨਿਲਾਨਲਾਃ । ऋषਯਸ਼੍ਚੌषਧਿਗ੍ਰਾਮਾ ਭੂਤਸਕਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਪਾਨ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਭੂਤ ਤੇ ਰਾਖੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

ਰਸਾਯਨਮਿਵਰ੍षੀਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਮृਤਂ ਯਥਾ । ਸੁਧੇਵੋਤ੍ਤਮਨਾਗਾਨਾਂ ਭੈषਜ੍ਯਮਿਦਮਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਰਸਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਵਾਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।

ਬਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਦੇਸ਼ੋ ਵਹੁਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਵਹੂਦਕਃ । ਅਨੂਪਇਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਤਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਦਲਦਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋਦਕੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਪਿਤ੍ਤਬਹੁਲੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੮੦.

ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਥਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ਼ੀਤਸ਼੍ਚਲੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਮੁष੍ਣਂ ਕਟੁਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਂ ਬਲਾਸ਼ਞ੍ਚ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੨੮੦.

ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਗਰਮ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਥਿਰ, ਖੱਟੀ, ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਰੇਤੇषਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ । ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਵਾਯੁਨਾਸ਼ਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਟਾਓ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਵਾਦ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਵਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਯ ਵਾਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਾਸ਼ਨਾਃ । ਕਟ੍‌ਵਮ੍‌ਲਲਵਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ ।। ੨੮੦.

ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ ਤੇ ਸੁੰਘੜਾ ਸਵਾਦ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।